لاوروف و رویای پیمان مکه؛ ایران مهمان ناخوانده یا شریک آینده؟
سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، با آن لبخند همیشگی و دیپلماسی چربزبان، باز هم یک بمب خبری در مسکو منفجر کرد: ایران میتواند روزی به «پیمان دفاعی مکه» بپیوندد. بله، درست خواندید؛ همان پیمانی که قرار است امنیت منطقه را بدون آمریکا تأمین کند و حالا روسیه هم میخواهد نقش خواستگار را برای ایران بازی کند. اما سؤال اینجاست: آیا این یک شوخی تلخ تاریخی است یا نقشهای زیرکانه از سوی کرملین؟
هفتم سپتامبر، لاوروف در مؤسسه دولتی روابط بینالملل مسکو رو به دانشجویان کرد و گفت: «زمان آن رسیده که با کمک عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، همکاری میان کشورها سازماندهی شود.» او با اشاره به پیمان مکه، ادعا کرد که این سه کشور «برداشتی مشترک از امنیت جمعی و یک ائتلاف دفاعی» دارند. گویی روسیه ناگهان کشف کرده که خاورمیانه بدون ایران هم میچرخد، اما با ایران بهتر میچرخد!
پیمان مکه چیست و چرا روسیه به آن چشم دوخته است؟
هفتم اوت ۲۰۲۶، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه توافقی دفاعی امضا کردند با نام «پیمان دفاعی مکه»؛ توافقی که در آن آمده: «هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد.» یک نسخه خاورمیانهای از ناتو، اما با طعم حجاز و بدون حضور عمو سام. شهباز شریف و رجب طیب اردوغان هم بلافاصله اعلام کردند که این پیمان علیه هیچکس نیست و درهایش به روی دیگران باز است. آری، درهای باز، اما برای چه کسانی؟
لاوروف در ادامه گفت: «آنها میگویند که درهای این پیمان به روی کشورهای دیگر نیز باز است؛ نه فقط کشورهای خلیج فارس، بلکه مصر نیز میتواند به آن بپیوندد.» و بعد با آن لحن همیشگی افزود: «در مقطعی میتوان بر سر شرایطی توافق کرد که ایران نیز بخشی از این روند شود.» اگر چنین اتفاقی بیفتد، به گفته او، «این گامی عملی و بسیار مثبت در جهت مفهومی خواهد بود که روسیه از پیش مطرح کرده است.» مفهومی که بیش از ۲۰ سال پیش توسط مسکو پیشنهاد شد: گفتوگوی امنیتی میان کشورهای خلیج فارس و ایران. انگار تاریخ قرار است خودش را تکرار کند، اما این بار با چاشنی منافع روسی.
دیدار لاوروف و فیصل بن فرحان؛ دیپلماسی پشت پرده
یک روز پس از این اظهارات، شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، به مسکو رفت و با لاوروف دیدار کرد. خبرگزاری رسمی سعودی (واس) گزارش داد که در این دیدار «درباره تازهترین تحولات در سطح منطقهای و بینالمللی گفتوگو شد و همچنین تلاشها برای کاهش تنش و فروکش کردن بحرانها مورد بررسی قرار گرفت.» اما در بیانیه رسمی، هیچ اشارهای به موضوع پیوستن احتمالی ایران به پیمان مکه نشد. عجیب نیست؟ در حالی که حوثیهای یمن، آن هم با حمایت ایران، چندین نقطه در عربستان را با پهپاد و موشک هدف قرار دادهاند و ۷۳ غیرنظامی، از جمله زنان و کودکان، زخمی شدهاند، وزیر خارجه سعودی با روسی حرف میزند که از ایران میگوید. این یعنی چه؟ شاید روسیه بخواهد نقش میانجی را بازی کند، یا شاید هم فقط دارد با آب و تاب حرف میزند تا ببیند چه کسی زودتر باورش میکند.
آیا پیوستن ایران به پیمان مکه عملی است؟
کارشناسان روابط بینالملل و دیپلماتهای پیشین در این باره دو دسته شدهاند. گروهی میگویند در شرایط کنونی، این پیوستن یک شوخی بیش نیست؛ گروهی دیگر معتقدند در بلندمدت، کارآمدی این پیمان به حضور ایران بستگی دارد. عبدالباسط، دیپلمات پیشین پاکستانی، در گفتوگو با بیبیسی اردو گفت: «چشمانداز پیوستن ایران به پیمان مکه محدود به نظر میرسد، چون از الزامات اصلی هر ائتلاف دفاعی، همکاری نظامی، تبادل اطلاعات و اعتماد متقابل است.» او تأکید کرد که سطح اعتماد لازم میان ایران و عربستان سعودی هنوز وجود ندارد و تا زمانی که «نیروهای نیابتی ایران» در یمن، لبنان و عراق فعال هستند، ریاض تمایلی به پذیرش تهران در این ائتلاف نخواهد داشت. به عبارت دیگر، تا وقتی حوثیها موشک میبارانند، خبری از اعتماد نیست.
از سوی دیگر، دکتر خرم اقبال، دانشیار مؤسسه ملی مطالعات اطلاعات و امنیت در دانشگاه قائد اعظم، معتقد است که پیوستن ایران در کوتاهمدت محتمل نیست، اما دلیلش را جای دیگری میجوید: «ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی درباره افزایش نقش منطقهای اسرائیل برخی نگرانیهای مشترک دارند، اما در مورد چگونگی مقابله با این چالش، میان آنها اختلاف نظر وجود دارد.» او همچنین اشاره کرد که برخی جریانهای تندرو در داخل ایران، پیمان مکه را نوعی ائتلاف ویژه کشورهای سنی میدانند و همین موضوع، پیوستن فوری ایران را دشوار میکند. آری، ماجرای شیعه و سنی هنوز هم در خاورمیانه حرف اول را میزند، حتی وقتی پای امنیت جمعی در میان باشد.
محسن رضایی و شرط همبنیانگذاری
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، بیستودوم اوت ۲۰۲۶ در گفتوگو با خبرگزاری رسمی ایران اعلام کرد که ایران تنها در صورتی به پیمان مکه میپیوندد که به عنوان «همبنیانگذار» شناخته شود و در تدوین اسناد پایه آن نقش داشته باشد. او گفت: «ایران و مصر نمیتوانند از چنین توافقهایی کنار گذاشته شوند، اما حضور آنها باید در جایگاه کشورهای بنیانگذار باشد.» یعنی تهران میخواهد نه فقط یک عضو، بلکه یک معمار باشد. این خواستهای است که نشان میدهد ایران هنوز خودش را بازیگر اصلی منطقه میداند، نه یک مهمان ناخوانده.
منافع روسیه و چین از پیمان مکه
دکتر خرم اقبال معتقد است که هر دو کشور روسیه و چین از این پیمان سود خواهند برد. به گفته او، منفعت اصلی روسیه در تقویت سازوکارهای امنیتی منطقهای در خاورمیانه است که وابستگی کمتری به آمریکا داشته باشند. مسکو از مدتی طولانی بر این موضع تأکید کرده که کشورهای منطقه باید خودشان برای حل مسائل امنیتیشان راهحل پیدا کنند. او گفت: «هرچه نقش آمریکا بهعنوان تنها تأمینکننده امنیت در منطقه ضعیفتر شود، فرصتهای بیشتری برای روسیه و چین فراهم میشود تا نفوذ سیاسی و دیپلماتیک خود را گسترش دهند.»
شمشاد احمد، وزیر خارجه پیشین پاکستان، نیز با این دیدگاه موافق است و میگوید که نهتنها روسیه و چین، بلکه کشورهای اروپایی هم ممکن است از ترتیباتی که در چارچوب پیمان مکه شکل میگیرد، حمایت کنند. او حتی پیشبینی میکند که دامنه این چارچوب در آینده گستردهتر شود و هند نیز به آن علاقهمند شود. او در گفتوگو با بیبیسی اردو گفت: «اگر نارندرا مودی از نخستوزیری کنار برود، هند هم ممکن است به پیمان مکه بپیوندد.» جالب است که حتی سیاستهای داخلی هند هم میتواند بر سرنوشت یک پیمان دفاعی در خاورمیانه تأثیر بگذارد!
پیمان مکه بدون ایران، یک تکه کاغذ بیشتر نیست
شمشاد احمد معتقد است که موفقیت بلندمدت پیمان مکه به این بستگی دارد که آیا این پیمان میتواند دامنه خود را گسترش دهد و کشورهایی مانند ایران را نیز در بر بگیرد یا نه. او در گفتوگو با بیبیسی گفت: «این یک ائتلاف مذهبی نیست، بلکه طرحی برای امنیت منطقهای است و در آینده امکان پیوستن مصر، اردن، عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورها به آن نیز وجود دارد.» و در نهایت، جمله طلایی او: «پیمان مکه تا زمانی که ایران به آن نپیوندد، چیزی بیش از یک تکه کاغذ نخواهد بود.»
آیا این یک شوخی تاریخی است؟
عبدالباسط معتقد است که اظهارات لاوروف نشان میدهد روسیه در اصل با پیمان مکه مخالفتی ندارد و آن را بهعنوان بخشی از یک سازوکار امنیتی جدید در منطقه ارزیابی میکند. اما کارشناسان بر این باورند که هرچند پیمان مکه از نگاه روسیه میتواند چارچوبی برای امنیت منطقهای باشد و برای مسکو منافعی به همراه داشته باشد، پیوستن ایران به این پیمان همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. و ما در تهران، با تجربهای که از تاریخ داریم، میدانیم که وعدههای روسیه همیشه با واقعیت جور در نمیآید. پس بگذارید تماشا کنیم؛ شاید این بار، لاوروف و دوستانش نقشهای تازه در آستین داشته باشند. اما تا آن روز، پیمان مکه برای ما فقط یک خبر داغ است، نه بیشتر.