توافق هستهای ترامپ با سعودی؛ باجگیری جدید یا استراتژی شیطانی؟
در یک چرخش عجیب و غریب در سیاست خارجی آمریکا، دونالد ترامپ، رئیسجمهور محبوب جمهوریخواهان، توافق هستهای با عربستان سعودی امضا کرده است. این توافق که به نظر میرسد بیش از هر چیز یک باجگیری سیاسی است، رویکرد چندین ساله واشنگتن را در قبال یکی از مهمترین متحدانش در خاورمیانه دگرگون کرده است.
روسای جمهور پیشین آمریکا، از بوش تا اوباما و بایدن، همیشه اصرار داشتند که عربستان در ازای دریافت فناوری هستهای برای برنامههای غیرنظامی، روابط خود را با اسرائیل عادیسازی کند. اما ترامپ، با نادیده گرفتن این سنت دیرینه، خواستههای محمد بن سلمان، ولیعهد جوان و جاهطلب سعودی را برآورده کرد، بیآنکه در مقابل امتیازی به نفع اسرائیل بگیرد. این اقدام با مخالفت منتقدانی روبهرو شد که هشدار میدهند چنین توافقی میتواند به آغاز رقابت هستهای در خاورمیانه منجر شود.
چرا ترامپ به سعودیها باج داد؟
ترامپ روز پنجشنبه در شبکههای اجتماعی نوشت که این توافق مشروط به پیوستن عربستان به «توافقهای ابراهیم» است؛ مجموعه توافقهایی که در دوره اول ریاستجمهوری او به عادیسازی روابط اسرائیل با چند کشور عربی انجامید. اما هنوز مشخص نیست که این شرط در متن توافق (که هنوز منتشر نشده) درج شده باشد، یا اینکه عربستان با چنین شرطی موافقت کرده باشد.
این توافق تازهترین نمونه از فاصله گرفتن ترامپ از سیاست سنتی آمریکا در خاورمیانه به نظر میرسد؛ سیاستی که محور آن اسرائیل و تلاش برای دستیابی به راهحل دو کشوری در مناقشه اسرائیل و فلسطینیها بود. در دوره دوم ریاستجمهوری ترامپ، تمرکز اصلی بر تقویت نفوذ اقتصادی آمریکا برای رقابت با چین و دیگر رقبای جهانی بوده است. تحلیلگران میگویند توافق هستهای با عربستان این پیام را ارسال میکند که واشنگتن میخواهد متحدان منطقهای خود را حفظ کند؛ حتی اگر این سیاست موجب نارضایتی اسرائیل شود.
محمد بن سلمان؛ برنده بزرگ این بازی
این توافق یک پیروزی بزرگ برای محمد بن سلمان محسوب میشود که سالها در تلاش برای دستیابی به چنین توافقی با آمریکا بوده است. بن سلمان در سال ۲۰۱۸ گفته بود اگر ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند، عربستان نیز باید چنین حقی داشته باشد. حالا او با این توافق، نه تنها به آرزوی دیرینهاش رسیده، بلکه توانسته است بدون به رسمیت شناختن اسرائیل یا صرفنظر از شرط خود مبنی بر گره زدن هرگونه عادیسازی روابط با اسرائیل به تشکیل یک کشور فلسطینی، این امتیاز را به دست آورد.
جزئیات توافق هنوز منتشر نشده اما گزارشها حاکی از آن است که برخلاف برخی توافقهای پیشین، این توافق شامل سازوکارهای سختگیرانه کافی برای جلوگیری از توسعه احتمالی برنامه هستهای نظامی عربستان در آینده نیست. از این جهت، توافق جدید با توافق همکاری هستهای سال ۲۰۰۹ میان آمریکا و امارات متحده عربی تفاوت دارد؛ توافقی که شامل بازرسیهای سختگیرانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی بود.
آیا این توافق به سلاح هستهای سعودی منجر میشود؟
منتقدان میگویند طبق مفاد گزارششده این توافق، عربستان اجازه خواهد داشت خود در داخل خاکش اورانیوم غنیسازی کند. عمران بیومی، پژوهشگر مقیم اندیشکده شورای آتلانتیک و مشاور پیشین سیاستگذاری در وزارت دفاع آمریکا، گفت: «این توافق بدون تردید به ایجاد زیرساخت و فراهم شدن زمینه لازم برای دستیابی به سلاح هستهای در آینده کمک میکند.»
تحلیلگران میگویند حتی اگر عربستان سعودی فوراً به دنبال توسعه سلاح هستهای نرود، برخورداری از توانایی بالقوه برای انجام این کار میتواند همچنان به این کشور یک اهرم بازدارندگی قدرتمند در منطقه بدهد. آویگدور لیبرمن، عضو پارلمان اسرائیل و وزیر دفاع پیشین این کشور، در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت: «یک برنامه هستهای غیرنظامی در عربستان سعودی به یک رقابت تسلیحاتی دیوانهوار در سراسر خاورمیانه منجر خواهد شد.»
جنگ با ایران و نقش آن در این توافق
به نظر میرسد جنگ با ایران نیز در این تصمیم بیتأثیر نبوده است. از زمان آغاز این درگیری، واشنگتن تلاش کرده تنشها با عربستان سعودی و دیگر متحدان خود در خلیج فارس را که هدف اقدامات تهران قرار گرفتهاند، کاهش دهد. عربستان سعودی در روزهای ابتدایی جنگ، برای مدتی دسترسی آمریکا به حریم هوایی خود را محدود کرد و همزمان از ایالات متحده و ایران خواست از تشدید تنشها جلوگیری کرده و به سمت کاهش تنش حرکت کنند.
رو خانا، نماینده دموکرات کنگره از ایالت کالیفرنیا، به بیبیسی گفت: «این توافق در واقع امتیازی یکطرفه به عربستان سعودی است و تنها به بلندپروازیهای بیشتر ایران دامن خواهد زد. همچنین تنها باعث بیثباتی بیشتر منطقه و تشدید تنشها با اسرائیل خواهد شد.» او افزود: «این سیاست هوشمندانهای نیست.»
سود اقتصادی برای آمریکا یا فقط یک نمایش؟
شرکتهای آمریکایی نیز از این توافق هستهای سود خواهند برد، هرچند این مزایا یکشبه حاصل نخواهد شد. عربستان سعودی برای توسعه فناوری هستهای غیرنظامی خود با شرکتهای آمریکایی همکاری خواهد کرد؛ اقدامی که بازار پرسودی را برای شرکتهایی مانند وستینگهاوس، سازنده راکتورهای هستهای متعارف در مقیاس بزرگ، فراهم میکند.
کریستوفر روسو، کارشناس انرژی در شرکت مشاورهای «چارلز ریور اسوشیتس»، میگوید برخورداری از انرژی هستهای در بلندمدت میتواند وابستگی عربستان به نفت را کاهش دهد و این کشور را در برابر نوسانات بازار جهانی نفت مقاومتر کند. اما عربستان به این زودیها از منافع اقتصادی این برنامه بهرهمند نخواهد شد؛ زیرا ساخت و راهاندازی نیروگاههای هستهای جدید احتمالا دستکم یک دهه زمان خواهد برد.
نتیجهگیری: یک توافق خطرناک برای منطقه
این توافق، که با انتقادهای شدید در اسرائیل و آمریکا روبهرو شده، نشاندهنده رویکرد معاملهمحور ترامپ در سیاست خارجی است. شاید نشانهای معنادار از این موضوع آن بود که دونالد ترامپ شخصاً در مراسم امضای توافق، که جنبه رسمی به آن بخشید، حضور نداشت و ریاست آن را بر عهده نگرفت. ترامپ در مراسم رسمی انتقال پیکر چهار نظامی آمریکایی که در ایران کشته شده بودند حضور یافت و سپس در تجمعی در ایالت جورجیا گفت که سیاستهایش خاورمیانه را بیش از هر زمان دیگری باثبات کرده است.
اما واقعیت این است که این توافق، با نادیده گرفتن نگرانیهای امنیتی اسرائیل و عدم وجود سازوکارهای سختگیرانه برای جلوگیری از توسعه سلاح هستهای، میتواند به یک رقابت تسلیحاتی دیوانهوار در خاورمیانه منجر شود. و این، چیزی نیست جز یک باجگیری جدید از سوی سعودیها که با استقبال گرم ترامپ روبهرو شده است.