کافهها؛ آخرین سنگر مقاومت یا صحنهی فرار از واقعیت؟
تهران، پایتخت ایران، این روزها شاهد رشدی انفجاری در تعداد کافههاست؛ پدیدهای که ظاهراً یک تحول صنفی ساده به نظر میرسد، اما در پسِ فنجانهای قهوه و میزهای کوچک، داستانی از مقاومت، ناامیدی و تلاش برای بقای یک نسل سرخورده نهفته است. حکومتِ وحشتزده از این فضاهای به ظاهر بیآزار، با پلمبها و پیگردهای قضایی، تلاش میکند آخرین سنگرهای گفتگو و ارتباطات مستقل را نیز به تسخیر خود درآورد؛ اما گویی هر بار که دری را میبندد، دهها دری دیگر در گوشهای دیگر گشوده میشود.
کافهها؛ فراتر از یک واحد صنفی، نشانهای از تحولات اجتماعی
کارشناسان معتقدند رشد فزاینده کافهها در شهرهای ایران، فراتر از توسعه یک واحد صنفی، نشانهای از تحولات اجتماعی و فرهنگی در بستر جامعه است. این فضاها به پناهگاهی برای جوانانی تبدیل شدهاند که در شرایط بغرنج سیاسی و اقتصادی، به دنبال راهی برای فرار کوتاه از فشارهای روزمره، قرارهای دوستانه، یا بحث و تبادل نظر هستند. کافهها به «فضای سوم» بدل شدهاند؛ نه خانه، نه محل کار، بلکه جایی میان این دو که فرد میتواند برای مدتی از نقشها و فشارهای روزمره فاصله بگیرد و احساس کند زندگی هنوز تا حدی قابل کنترل است.
نقش سیاسی و کنشگرانه کافهها در ایران
پیش از اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، تعطیلی کافهها اقدامی رایج از سوی حکومت بود، اما اغلب به بهانه تحمیل حجاب اجباری صورت میگرفت و به ندرت رنگ و بوی سیاسی داشت. اما وقایع دیماه این وضعیت را تغییر داد. کافه مشهور ساعدینیا با ۱۰ شعبه در ایران، که با فراخوانهای اعتصاب همراه شده بود، متهم به فعالیت تبلیغی علیه نظام شد. مالک آن به بیش از ۱۲ سال حبس محکوم و اموالش مصادره گردید. کافههای «لمیز» و «وریا» متعلق به وریا غفوری، فوتبالیست ایرانی، نیز به دلیل حمایت غیرمستقیم از اعتراضات، با دستور قضایی پلمب شدند. این روند همچنان ادامه دارد؛ در تازهترین مورد، کافههای ونکپارک در تهران پلمب شدند و دستکم ۲۰۰ نفر از کار و درآمد محروم شدند.
میکرولاکچری؛ مصرف جبرانی در لباس قهوه
یکی از مواردی که بیش از هر چیز در شبکههای اجتماعی، به خصوص اینستاگرام، جلب توجه میکند، مشغله بیش از اندازه ذهنی جوانان با نوشیدنیهای بر پایه قهوه است. ویدئوهای فراوانی از آموزشهای پیچیده باریستا و توضیحات تخصصی درباره انواع قهوه عربیکا، روبوستا و لیبریکا بازنشر میشود. در برخی کافهها، مشتری میتواند درصد ترکیب خاص شخصیسازی شده از روبوستا و عربیکا را سفارش دهد. برخی متصدیان حتی درباره سردرد، تمرکز، تپش قلب و اضطراب مشتری سوال میکنند تا نوع قهوه مناسب را پیشنهاد دهند. این پیچیدگی، که به ندرت در فرهنگ قهوه ایتالیا یا فرانسه دیده میشود، دلیلی فراتر از یک ترند تغذیهای دارد.
کارشناسان این پدیده را در قالب ترند «میکرولاکچری» (Micro-Luxury) تفسیر میکنند؛ جامعه برای کالاها و تجربیات کوچکی هزینه میکند که حس لوکس بودن و آرامش را به زندگی روزمره اضافه کند. این ترند به خصوص در بین نسل زد محبوبیت بالایی یافته است؛ نسلی که با تورم افسارگسیخته، بیکاری و هزینههای سنگین زندگی دست و پنجه نرم میکند. صبا آلاله، روانشناس بالینی و روانتحلیلگر حوزه سیاسی-اجتماعی، به دویچه وله فارسی میگوید: «رشد انفجاری کافهها در جامعه را میتوان تا حدی بهعنوان واکنشی اجتماعی به زندگی در یک وضعیت بحرانِ مزمن دید. آدمها به دنبال جایی برای فاصله گرفتن موقت از فشارهای زندگی روزمره هستند.»
آلاله این رفتار را نوعی «مصرف جبرانی» (Compensatory Consumption) میداند: «وقتی فرد نمیتواند بر مسائل بزرگ زندگی کنترل داشته باشد، به چیزهای کوچکتری میپردازد که هنوز قابل انتخاباند: نوع قهوه، کافه، میز، دکور یا حتی تصویری که از این تجربه در شبکههای اجتماعی منتشر میکند. اینها نوعی بازپسگیری کنترل در مقیاس کوچک هستند.» او تفاوت ایران با فرانسه یا ایتالیا را نیز از همینجا میداند: «آنجا کافهنشینی بخشی تثبیتشده از زندگی روزمره است؛ اما در ایران، برای بخشی از جوانان، کافه میتواند نمادی از سبک زندگی مطلوبی باشد که میخواهند تجربه یا بازنمایی کنند.»
دلیل حساسیت حکومت به کافهها چیست؟
اخیراً سرپرست مرکز امور اجتماعی استانداری تهران با استناد به رصدهای اجتماعی، اعلام کرده که حدود سههزار کافه در سطح استان تهران فعال است و روزانه بیش از ۴۵۰ هزار نفر-ساعت از وقت جوانان استان در این اماکن صرف میشود. این تحلیل آماری نشان میدهد که حکومت اکنون نگاه امنیتی به کافهها پیدا کرده و آنها را مدام پایش میکند. نگاهی به رشد انفجاری کافهها نشان میدهد که این نگرانی بیدلیل نیست؛ هر حکومت تمامیتخواهی از وجود مکانهایی خارج از کنترل خود بهراسد.
بر اساس برخی آمارها، تعداد کافههای تهران در اوایل دهه ۱۳۹۰ تنها حدود ۳۰۰ کافه بود و بیشترین شتاب رشد به سالهای بین ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۹ بازمیگردد. برخی آمارها تعداد کافههای شهر تهران را تا ۴۰۰۰ کافه تخمین میزنند. چند سال پیش، یک مقام اتحادیه کافهشاپهای تهران تعداد کافههای استان تهران را حدود ۶ هزار کافه تخمین زده بود.
صبا آلاله در این باره میگوید: «مسئله این است که چه شبکهای از ارتباطات مستقل در این فضا شکل میگیرد. حکومتهای استبدادی معمولاً میکوشند بر جریان اطلاعات، ارتباطات اجتماعی و سازمانیابی شهروندان کنترل داشته باشند؛ زیرا هر فضایی که خارج از نظارت مستقیم قدرت، امکان شکلگیری اعتماد، گفتگو و پیوندهای اجتماعی را فراهم کند، میتواند بخشی از انحصار حکومت بر عرصه اجتماعی را کاهش دهد.»
او با اشاره به تلاش حکومت برای حفظ انحصار فضاهای اجتماعی میافزاید: «چیزی که از بیرون ممکن است صرفاً چند جوان دور یک میز و بیخطرترین شکل یک فعالیت اجتماعی به نظر برسد، از منظر یک ساختار امنیتی میتواند بستری برای شکلگیری یک شبکه اجتماعی مستقل باشد؛ شبکهای که افراد را به یکدیگر متصل میکند و خارج از ساختار رسمی قدرت شکل میگیرد. هرچه این شبکههای ارتباطی مستقل گستردهتر و ریشهدارتر شوند، کنترل انحصاری حکومت بر عرصه عمومی نیز دشوارتر میشود.»
آیا کافهها میتوانند به کاتالیزور تغییرات سیاسی تبدیل شوند؟
با توجه به سابقه تاریخی ایران، از قهوهخانههای دوران مشروطه تا کافههای مدرن امروز، این فضاها همواره نقشی فراتر از یک مکان تفریحی ایفا کردهاند. آنها به محلی برای تبادل افکار، شکلگیری جنبشهای اجتماعی و مقاومت در برابر استبداد تبدیل شدهاند. حکومت نیز به خوبی از این نقش آگاه است و به همین دلیل با حساسیتی مضاعف به آنها مینگرد. اما سوال اینجاست که آیا پلمب کافهها میتواند جلوی این موج را بگیرد؟ تاریخ نشان داده که سرکوب، تنها آتش زیر خاکستر را شعلهورتر میکند. کافهها، با تمام پیچیدگیهایشان، نه فقط یک ترند تغذیهای، بلکه نمادی از مقاومت مدنی و خواستهای برای زندگی عادی و آزادانه هستند.
سوالات متداول درباره کافهها و حکومت ایران
چرا حکومت ایران از کافهها هراس دارد؟
حکومت ایران از شکلگیری شبکههای اجتماعی مستقل در کافهها هراس دارد. این فضاها میتوانند به محلی برای گفتگو، تبادل نظر و سازمانیابی خارج از کنترل حکومت تبدیل شوند و انحصار قدرت بر عرصه عمومی را به چالش بکشند.
میکرولاکچری چیست و چه ارتباطی با کافهها دارد؟
میکرولاکچری به تمایل افراد به خرید تجربیات کوچک و لوکس مانند یک قهوه خاص در یک کافه شیک اشاره دارد. در شرایط بحران اقتصادی و سیاسی، این رفتار به عنوان «مصرف جبرانی» عمل میکند و به افراد حس کنترل و آرامش میدهد.
آمار کافهها در تهران چقدر است؟
آمارها متفاوت است، اما بر اساس گزارش استانداری تهران، حدود سههزار کافه در سطح استان فعال است. برخی منابع دیگر تعداد کافههای شهر تهران را تا ۴۰۰۰ کافه تخمین میزنند.