تنگه هرمز؛ طناب نجات یا طناب دار؟
تنگه هرمز، این گلوگاه استراتژیک که مثل یک طناب باریک به دور گردن اقتصاد جهانی پیچیده، دوباره به مرکز توجه برگشته. بعد از امضای تفاهمنامهای که قرار بود مثل یک معجزه سیاسی، پایان درگیریها را رقم بزند، حالا ایران و آمریکا دوباره به جان هم افتادهاند. نتیجه؟ قیمت نفت رفته بالا و بازارهای جهانی دست و پا میزنند.
اما سوال اینجاست: اگر عبور از تنگه هرمز مثل راه رفتن روی مین شود، آیا صادرکنندگان نفت و گاز خلیج فارس میتوانند از مسیرهای دیگری استفاده کنند؟ کارشناسان میگویند بله، اما نه به این راحتیها.
تنگه هرمز؛ یک اهرم طلایی برای ایران
این تنگه که بین ایران و عمان جا خوش کرده، به خاطر ظرفیت بالا و صرفه اقتصادی، هنوز هم مسیر اصلی صادرات نفت و گاز منطقه است. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از اینجا عبور میکند؛ یعنی یک چهارم تجارت دریایی نفت جهان. و ۸۰ درصدش هم راهی آسیا میشود. قطر هم که بزرگترین صادرکننده الانجی است، چارهای جز عبور از این تنگه ندارد.
این یعنی ایران یک اهرم طلایی در دست دارد. اما کشورهای عربی خلیج فارس از این بازی خسته شدهاند و سالهاست دنبال راههای فرار میگردند.
مسیرهای جایگزین؛ از خط لوله تا بندر جدید
عربستان سعودی با خط لوله «پترولاین» که از دهه ۸۰ میلادی به یادگار مانده، میتواند نفت را به دریای سرخ برساند. ظرفیتش هم ۷ میلیون بشکه در روز است. امارات هم خط لولهای به فجیره ساخته تا از تنگه هرمز عبور نکند. حتی شرکت «دیپی ورلد» دبی هم در حال مذاکره برای توسعه یک بندر جدید در فجیره است.
اما مشکل اینجاست که این مسیرها نمیتوانند جای تنگه هرمز را بگیرند. آژانس بینالمللی انرژی میگوید مجموع ظرفیت این گزینهها فقط ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز است؛ در حالی که تنگه هرمز ۲۰ میلیون بشکه جابهجا میکند.
دیوید بی رابرتز، استاد کینگز کالج لندن، میگوید: «این میزان هنوز فاصله زیادی با نیاز واقعی دارد.»
حمله به مسیرهای جایگزین؛ بازی خطرناک ایران
ایران هم بیکار ننشسته. در ماه مارس، امارات ایران را متهم کرد که تاسیسات فجیره را هدف قرار داده. در ماه آوریل هم حملات مشابهی به ایستگاه پمپاژ پترولاین انجام شد. ایران خودش هم خط لوله گوره به جاسک را ساخته، اما تحریمها و ناقص ماندن زیرساختها باعث شده ظرفیت واقعیاش خیلی کمتر از یک میلیون بشکه در روز باشد.
سپاه پاسداران هم اعلام کرده تنگه هرمز تا وقتی آمریکا دست از «اقدامات تجاوزکارانه» برندارد، بسته میماند. و تهدید کرده که «سایر مسیرهای صادرات نفت و گاز» را هم مختل میکند.
پروژههای بلندپروازانه؛ از کرکوک تا چهار دریا
عراق هم به فکر افتاده. خط لوله کرکوک-جیهان که دو سال و نیم تعطیل بود، دوباره راه افتاده. اما ظرفیتش فقط ۲۵۰ هزار بشکه در روز است. طرح احیای خط لوله کرکوک-بانیاس در سوریه هم مطرح شده، اما امنیت در آن منطقه مثل یک شوخی تلخ است.
بلندپروازانهترین طرح «پروژه چهار دریا» است که میخواهد دریای مدیترانه، سیاه، خزر و خلیج فارس را به هم وصل کند. آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، هم پیشنهاد داده خط لوله گاز قطر به ترکیه را احیا کند.
اما حزیر ازکیل ذوالهشام، پژوهشگر سنگاپوری، هشدار میدهد: «این مسیرها کنترل بیشتری به کشورهای ترانزیتی میدهد که خود تولیدکننده انرژی نیستند.» به عبارت دیگر، ترکیه میتواند تبدیل به یک ابرقدرت انرژی شود.
آیا تنگه هرمز به تاریخ میپیوندد؟
اچای هلیر از موسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا میگوید کشورهای عربی خلیج فارس مصممتر از همیشه شدهاند که وابستگی خود را به تنگه هرمز کاهش دهند. اما او انتظار ندارد که این مسیرها به طور کامل جایگزین هرمز شوند. «قرار نیست شاهد جایگزینی کامل یک مسیر با مسیری دیگر باشیم.»
با این حال، او معتقد است اهمیت استراتژیک تنگه هرمز در آینده «بسیار کمتر خواهد شد، نه بیشتر.» و در نهایت میگوید: «منطقه نه خواهان برتری اسرائیل است و نه علاقهای به سلطه ایران دارد.»
خلاصه اینکه تنگه هرمز هنوز هم یک طناب نجات است، اما شاید روزی تبدیل شود به یک طناب دار برای کسانی که به آن تکیه میکنند. ماجرا ادامه دارد.
سوالات متداول
آیا تنگه هرمز قابل جایگزینی است؟
نه به طور کامل. مسیرهای جایگزین مثل خط لوله پترولاین و فجیره وجود دارند، اما ظرفیت آنها در برابر ۲۰ میلیون بشکه روزانه تنگه هرمز ناچیز است.
چرا ایران تنگه هرمز را تهدید میکند؟
چون این تنگه به ایران اهرم سیاسی و اقتصادی در برابر آمریکا و کشورهای عربی میدهد. بستن آن میتواند بازارهای جهانی را به آشوب بکشد.
آیا کشورهای عربی میتوانند از تنگه هرمز مستقل شوند؟
در بلندمدت بله، اما نه به زودی. سرمایهگذاری در خطوط لوله و بنادر جدید نیاز به زمان و پول دارد. امنیت هم یک مانع بزرگ است.
نقش ترکیه در مسیرهای جایگزین چیست؟
ترکیه میتواند با پروژههایی مثل خط لوله قطر-ترکیه یا «چهار دریا» به یک هاب انرژی تبدیل شود و نفوذ خود را در منطقه افزایش دهد.