بیست و پنج سال رقص دیپلماتیک؛ شانگهای در بیشکک، افغانستان در حاشیه
بیشکک، پایتخت قرقیزستان، این روزها میزبان گردهمایی باشکوهی است که در آن رهبران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، با جدیت تمام، بحرانهای خاورمیانه، جنگ روسیه و اوکراین و البته معمای همیشگی افغانستان را زیر ذرهبین گرفتهاند. این نشست که همزمان با بیست و پنجمین سالگرد تأسیس این سازمان برگزار میشود، قرار است فردا، اول سپتامبر، با برگزاری همایش «شانگهای پلاس» به اوج خود برسد.
پزشکیان و مودی؛ گفتوگو درباره انرژی و تنشهای تازه
در حاشیه این نشست، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، با نارندرا مودی، نخستوزیر هند، دیدار کرده است. موضوعاتی چون روابط دوجانبه، همکاریهای اقتصادی و انرژی، مسیرهای ترانزیتی و تحولات امنیتی منطقه، بهویژه تنشهای اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل، محور این گفتوگوها بوده است. گویی در این گردهمایی بزرگ، هرکس به دنبال آن است که از آتش جنگ، کباب دیپلماسی برای خودش درست کند.
افغانستان؛ غایب بزرگ، نگرانی همیشگی
جالب اینجاست که با وجود عدم دعوت رسمی از حکومت طالبان برای شرکت در این نشست، افغانستان همچنان یکی از محورهای اصلی بحث رهبران است. انگار که این کشور، مهمان ناخواندهای است که نامش همیشه در فهرست دعوتها دیده میشود اما هرگز پایش به مجلس باز نمیشود. افغانستان با سه عضو این سازمان، یعنی چین، تاجیکستان و ازبکستان، نزدیک به ۱۶۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و تحولات امنیتی آن، مستقیم بر کشورهای آسیای مرکزی تأثیر میگذارد.
از سال ۲۰۱۲ که افغانستان جایگاه ناظر در این سازمان را به دست آورد، پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، حضور نمایندگان این حکومت در نشستهای عالیرتبه به شدت محدود شده است. حتی در نشست سال ۲۰۲۵ در تیانجین چین نیز مقامهای چینی با ظرافت تمام اعلام کردند که نامی از نماینده طالبان در فهرست رسمی مهمانان وجود ندارد. گویی طالبان برای همیشه در حاشیه این سازمان باقی خواهند ماند.
تهدیدهای تروریستی و نگرانیهای امنیتی منطقه
انتظار میرود رهبران کشورهای عضو در بیشکک درباره تهدیدهای ناشی از تروریسم، افراطگرایی، جرایم فراملی و تهدیدهای سایبری گفتوگو کنند. گزارشها درباره حضور گروههای تندرو و مسلح در افغانستان همچنان یکی از نگرانیهای اصلی کشورهای منطقه، بهویژه آسیای میانه، چین و روسیه است. کارشناسان معتقدند ثبات افغانستان برای امنیت مرزهای جنوبی آسیای مرکزی اهمیت اساسی دارد و هرگونه بیثباتی در این کشور میتواند بر امنیت و همکاریهای اقتصادی منطقه تأثیر بگذارد.
بانک توسعه شانگهای؛ رویای شیرین یا واقعیت تلخ؟
یکی از طرحهای مهم روی میز اجلاس، ایجاد بانک توسعه سازمان همکاری شانگهای است؛ نهادی که در صورت تأسیس میتواند در تأمین مالی پروژههای زیربنایی و سرمایهگذاریهای منطقهای نقش مهمی ایفا کند. چنین پروژههایی برای افغانستان نیز میتواند اهمیت داشته باشد، زیرا این کشور در چهارراه اتصال آسیای مرکزی، جنوب آسیا و خاورمیانه قرار دارد. اما پرسش اینجاست که آیا این بانک نیز مانند بسیاری از وعدههای دیگر، فقط بر روی کاغذ باقی خواهد ماند؟
جنگ ایران و آمریکا؛ محور گفتوگوهای پشت پرده
جنگ میان ایران و آمریکا و پیامدهای آن برای منطقه، ادامه جنگ روسیه و اوکراین و تأثیرات این بحرانها بر امنیت بینالمللی نیز از موضوعات مهم اجلاس خواهد بود. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، امروز گفته است تهران انتظار دارد اعضای سازمان همکاری شانگهای از ایران حمایت کرده و «موضع درستی» در قبال جنگ اتخاذ کنند. همچنین انتظار میرود پزشکیان در حاشیه نشست با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، دیدار و درباره تحولات منطقهای و همکاریهای دوجانبه گفتوگو کند.
اعلامیه بیشکک؛ سندی برای ثبت اختلافنظرها
در پایان این نشست، رهبران کشورهای عضو قرار است «اعلامیه بیشکک» را امضا کنند؛ سندی که به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد تأسیس سازمان تهیه شده و پیشنویس آن در ماه ژوئیه توسط وزیران خارجه کشورهای عضو تدوین و مورد توافق قرار گرفته است. این سند قرار است رویکردهای مشترک کشورهای عضو را درباره توسعه بیشتر سازمان و همچنین مهمترین مسائل منطقهای و بینالمللی ثبت و منعکس کند.
سازمان همکاری شانگهای ادعا میکند نماینده حدود ۴۰ درصد از جمعیت و ۲۵ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان است. اما همچنان مجموعهای متنوع از کشورهاست و میان اعضای آن نیز اختلافنظرهای زیادی وجود دارد. روسیه و چین برای نفوذ در آسیای مرکزی با یکدیگر رقابت میکنند؛ منطقهای سرشار از منابع که برای انتقال کالا میان اروپا و آسیا اهمیت حیاتی دارد. گویی در این سازمان، همه چیز زیر پوست دیپلماسی جریان دارد و اعلامیه پایانی تنها ظاهری آراسته برای نمایش وحدت است.