تنگه هرمز، بازی شطرنجی که تهران باخته را برنده نشان میدهد
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، این روزها با چهرهای درهمکشیده از «مشکلات چندبرابر شده» و «کاهش درآمد» سخن میگوید. اما در پشت این نالههای اقتصادی، یک سوال بزرگ خودنمایی میکند: چرا تهران با وجود این همه فشار، هنوز برای بازگشت به میز مذاکره عجله ندارد؟ پاسخ را باید در بازی پیچیدهای جست که در آن، تنگه هرمز به جای موشک و بمب، به سلاح اصلی تبدیل شده است.
نفت کمتر، دردسر بیشتر؛ اقتصاد ایران زیر تیغ محاصره
هفتههاست که فروش نفت ایران به شدت کاهش یافته، درآمدهای مالیاتی آب رفته و مسیرهای جایگزین واردات، جیب مردم را بیشتر خالی میکند. محاصره دریایی نیز بر این آتش، بنزین ریخته است. با این حال، عباس عراقچی، وزیر خارجه، با لحنی قاطع اعلام کرده که هنوز تصمیمی برای ازسرگیری مذاکرات با آمریکا گرفته نشده است. قطر و پاکستان پیامهای بین تهران و واشنگتن را رد و بدل میکنند، اما عراقچی تاکید دارد که این ارتباطات «به معنای مذاکره نیست». حتی گفتوگوهای جداگانه با عمان نیز تنها بر سر ترتیبات کشتیرانی در تنگه هرمز است.
مهلت ۶۰ روزهای که در تفاهم ۱۴ بندی ماه ژوئن برای رسیدن به توافق نهایی تعیین شده بود، نیز بینتیجه گذشته است. قرار بود در این مدت درباره برنامه هستهای، تحریمها و اجرای کامل تفاهم به نتیجه برسند، اما بخش بزرگی از این زمان به درگیریهای تازه و اختلاف بر سر تنگه هرمز اختصاص یافت.
هرمز؛ برگ برندهای که تهران آن را از آستین بیرون کشیده
پیش از جنگ، روزانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند. حالا این رقم در بسیاری از روزها به یکدهم کاهش یافته است. حملات نظامی، اسکورت کشتیها و محاصره بنادر، هیچکدام نتوانستهاند تردد را به سطح قبل بازگردانند. محمد قائدی، مدرس روابط بینالملل دانشگاه جورج واشنگتن، معتقد است همین مسئله بخشی از دلیل خودداری تهران از بازگشت فوری به مذاکره است. به گفته او، ایران خواهان بازگشت به تفاهم ژوئن و اجرای بندهایی است که به زعم تهران، جایگاه تازهای در اداره تنگه هرمز برایش ایجاد میکند.
بند پنجم تفاهم، ایران را موظف میکرد برای دورهای ۶۰ روزه عبور امن و بدون هزینه کشتیهای تجاری را فراهم کند و سپس با مشارکت عمان و دیگر کشورهای ساحلی درباره «اداره آینده و خدمات دریایی» گفتوگو شود. قائدی میگوید برداشت تهران از این بند میتواند به معنای تغییر وضع پیش از جنگ و به دست آوردن نقش بیشتری در مدیریت تردد باشد؛ چیزی که آمریکا با آن موافق نیست.
تفاهم ۱۴ بندی؛ وعدههایی که زیر پا ماندند
اختلافات به تنگه هرمز ختم نمیشود. قائدی اشاره میکند که بخشهای دیگری از تفاهم نیز با مشکلات جدی در اجرا روبهرو هستند؛ از رفع کامل و بلندمدت تحریمها گرفته تا مفاد مربوط به لبنان که به رفتار اسرائیل وابسته است. اجرای برخی تعهدات، نیازمند نقشآفرینی آژانس بینالمللی انرژی اتمی است و موضوعاتی چون لبنان، پای اسرائیل را به میان میکشد. این وابستگی به بازیگران متعدد و ابهام در سازوکار اجرا، از نقاط آسیبپذیر تفاهم است.
تهران چه میخواهد؟ بازی با زمان یا فرار از توافق؟
به نظر میرسد یکی از نگرانیهای نهادهای تصمیمگیر ایران این است که بازگشت به مذاکره پیش از روشن شدن این مسائل، بخشی از فشاری را که تنگه هرمز بر آمریکا وارد کرده، از بین ببرد. ضمن اینکه تجربه شکستخورده تفاهم ژوئن، صدای نیروهای مخالف مذاکره را بلندتر کرده است. آنها حالا بیش از قبل استدلال میکنند که «نباید دوباره تن به توافقی داد که بینتیجه بودنش ثابت شده است».
تهران ظاهرا معتقد است ادامه وضع موجود فقط برای ایران هزینه ندارد. قائدی میگوید بسته ماندن هرمز اجازه نمیدهد دولت ترامپ به سادگی از بازگشت منطقه به شرایط پیش از جنگ سخن بگوید. افزایش قیمت نفت و بنزین نیز هزینه سیاسی جنگ را در داخل آمریکا بالا برده است. قیمت بنزین در آمریکا نسبت به سال قبل حدود ۲۹ درصد افزایش یافته و ترامپ مستقیما درباره هزینهای که مصرفکنندگان باید تحمل کنند صحبت کرده است.
محاسبات ترامپ؛ از انتخابات تا ترس از شکست
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی و سخنگوی فارسیزبان سابق وزارت خارجه آمریکا، نگاه متفاوتی دارد. او تصور نمیکند انتخابات میاندورهای عامل اصلی در محاسبات ترامپ باشد. به گفته او، رئیسجمهور آمریکا بیشتر نگران آن است که توافقی را بپذیرد که نتواند آن را به عنوان یک «پیروزی» معرفی کند. با این حال، حزب جمهوریخواه بهطور جدی نگران پیامدهای سیاسی بسته ماندن تنگه هرمز و ادامه افزایش قیمتها است.
علاوه بر این، هرمز به روایت تهران از نتیجه جنگ نیز کمک میکند. تا زمانی که تردد در این مسیر حیاتی به حالت عادی بازنگشته، جمهوری اسلامی میتواند ادعا کند که آمریکا با وجود برتری نظامی، نتوانسته شرایط پیش از جنگ را بازگرداند. ایر معتقد است تهران کنترل هرمز و توان تهدید زیرساختهای اقتصادی کشورهای خلیج فارس را بخشی از بازدارندگی خود در برابر آمریکا میبیند.
اعتراضات دیماه؛ زخمی که هنوز التیام نیافته
این سیاست اما در شرایط اقتصادی دنبال میشود که پیش از جنگ هم در وضعیت باثباتی نبود. اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ از بازار تهران و در واکنش به سقوط ارزش ریال و افزایش هزینه زندگی آغاز شد. دولت در روزهای نخست اقتصادی بودن مطالبات را پذیرفت؛ پزشکیان از وزیر کشور خواست به «مطالبات مشروع» معترضان گوش دهد و سخنگوی دولت گفت اعتراضها از فشاری میآید که بر معیشت مردم وارد شده است. اما آن اعتراضات خیلی زود از خواستههای اقتصادی فراتر رفت و به شهرهای مختلف گسترش یافت.
در آغاز اعتراضات، هر دلار در بازار آزاد حدود ۱۳۹ هزار تومان معامله میشد؛ این رقم تا ۲۶ مرداد به حدود ۱۸۸ هزار تومان رسیده است. نرخ تورم سالانه در تیرماه به ۶۶ درصد رسیده و قیمت مواد غذایی نسبت به سال قبل ۱۲۸ درصد افزایش یافته است. جنگ نیز مشکلات قبلی را سنگینتر کرده؛ کارخانهها آسیب دیدهاند، تجارت مختل شده و مسیرهای جایگزین واردات هزینه و زمان بیشتری میطلبند.
آینده مبهم؛ نه جنگ، نه صلح
در هفتههای اخیر حملات آمریکا تقریبا متوقف شده، اما تهدید به تشدید محاصره و فشار اقتصادی افزایش یافته است. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، گفته نیروی دریایی این کشور میتواند محاصره ایران را «برای مدت نامحدود» ادامه دهد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، نیز گفته واشنگتن خود را برای اقداماتی آماده میکند که به گفته او در تاریخ «انزوای اقتصادی یک کشور» سابقه نداشته است.
محمد قائدی وضعیت کنونی را بیشتر وقفهای در جنگ میداند تا نشانهای از کنار گذاشته شدن گزینه نظامی. به گفته او، ملاحظات اقتصادی داخلی آمریکا، وضعیت ذخایر برخی مهمات و نارضایتی از ادامه جنگ باعث شده ابزارهای اقتصادی در مقطع فعلی نقش پررنگتری پیدا کنند.
در بنبست فعلی، هر دو طرف تلاش میکنند هزینه مقاومت طرف مقابل را بالا ببرند: تهران با هرمز و واشنگتن با محاصره و تحریم. آلن ایر معتقد است دولت ترامپ بخش زیادی از دیپلماسی با ایران را به کشورهای دیگر واگذار کرده، چون نه تمایل و نه توان ورود به مذاکرات دوجانبه جدی و مستمر با تهران را دارد. به گفته او، اولویت فعلی واشنگتن باز شدن تنگه هرمز است و دولت آمریکا حتی حاضر است بازگشایی آن را تحت ترتیباتی بپذیرد که کنترل بیشتری در اختیار ایران باقی بگذارد.
در مجموع، نه تهران نشانهای داده که آماده است تنگه هرمز را بدون گرفتن امتیاز به شرایط پیش از جنگ بازگرداند و نه واشنگتن از فشاری که برای تغییر این محاسبه ایجاد کرده عقب نشسته است. در چنین بنبستی، هرچند بمباران متوقف شده اما سایه جنگ همچنان بر سر ایران و خلیج فارس سنگینی میکند. بخشی از این رویارویی فقط شکل عوض کرده و از آسمان و دریا به نفت، ارز و معیشت منتقل شده است.
سوالات متداول درباره تنگه هرمز و مذاکرات ایران و آمریکا
چرا ایران برای مذاکره با آمریکا عجله ندارد؟
تهران معتقد است ادامه بسته ماندن تنگه هرمز فشار اقتصادی بر آمریکا را حفظ میکند و میتواند به عنوان برگ برنده در مذاکرات آینده استفاده شود. همچنین تجربه شکستخورده تفاهم ژوئن، مخالفان مذاکره را در ایران تقویت کرده است.
تنگه هرمز چه نقشی در این منازعه دارد؟
تنگه هرمز به عنوان یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان، به ابزار اصلی فشار ایران تبدیل شده است. کاهش شدید تردد کشتیها از این آبراه، هزینههای اقتصادی و سیاسی قابل توجهی برای آمریکا و متحدانش ایجاد کرده است.
آیا احتمال ازسرگیری مذاکرات وجود دارد؟
فعلا نه تهران و نه واشنگتن نشانهای از عقبنشینی نشان ندادهاند. آمریکا بر بازگشایی تنگه هرمز اصرار دارد و ایران نیز به دنبال کسب امتیازات بیشتر، از جمله تغییر در مدیریت این آبراه است.