تفاهم ایران و آمریکا: حقالحمایه ۳۰۰ میلیاردی و بازندگان
تفاهمنامه آمریکا و ایران امضا شده است، اما در این میان، جمهوری اسلامی نه تنها موشکهای بالستیک خود را حفظ کرد، بلکه یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری نیز برای بازسازی زیرساختهایش ترتیب داده است. پرسش اصلی این است: چه کسی پول این صلح را میپردازد و چه کسی بازنده واقعی است؟
چرا موشکهای بالستیک ماندند و ترامپ سکوت کرد؟
دولت دونالد ترامپ زمانی نابودی توان موشکی ایران را یکی از اهداف اصلی خود اعلام کرده بود. اما آقای ترامپ در سفر اخیرش به پاریس، ناگهان موضع خود را تعدیل کرد و گفت که محروم کردن ایران از داشتن موشکهای بالستیک «بیانصافی» است. در یادداشت تفاهم تهران و واشنگتن نیز هیچ اشارهای به محدودیت برنامه موشکی ایران نشده است. این عقبنشینی، وحشت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را که در برد این موشکها قرار دارند، دوچندان کرده است.
آندریاس کریگ، دانشیار مطالعات امنیتی در کینگز کالج لندن، معتقد است که رهبران کشورهای عربی میدانند درخواست برچیدن کامل زرادخانه موشکی ایران به هیچ توافقی ختم نمیشود. به نظر میرسد در منطق دیپلماسی غرب، راحتتر است به قاتل اجازه دهید چاقو را نگه دارد تا به امید اینکه شاید کسی را نزند، با او مذاکره کنید.
صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری: سرمایهگذاری یا حقالحمایه مدرن؟
یکی از عجیبترین بندهای این تفاهم، ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران است. انتظار میرود کشورهای خلیج فارس سهم عمدهای در تامین منابع مالی این صندوق داشته باشند. در ادبیات سیاسی، وقتی کشوری که هدف حملات قرار گرفته، حالا باید هزینه بازسازی مهاجم را بپردازد، به آن حقالحمایه میگویند. حسن منیمنه، پژوهشگر موسسه خاورمیانه در واشنگتن، با استناد به یک اصل فقهی میگوید کشورهای عربی بیش از آنکه در پی کسب منفعت باشند، به دنبال دفع زیان هستند.
منیمنه معتقد است این مشارکت به شکل کمک بلاعوض نیست، بلکه سرمایهگذاری است تا از طریق ایجاد روابط اقتصادی مشترک، «پروژه برتریجویی ایران» مهار شود. با این حال، آندریاس کریگ تاکید دارد که کشورهای خلیج فارس هرگز به ایران «چک سفید امضا» نخواهند داد و هرگونه بسته بازسازی به صورت مشروط و بر پایه اصول تجاری اجرا میشود. در دورانی که ایران زیر پرچم شاه ضامن امنیت منطقه بود، کسی مجبور نبود برای حفظ بقا چنین بهایی بپردازد. امروز اما سیاست «اول آمریکا» یعنی تامین مالی جمهوری اسلامی برای جلوگیری از جنگهای بعدی.
تنگه هرمز چگونه اهرم باجخواهی شد؟
تنگه هرمز همچنان حساسترین بخش این تفاهم است. ایران از این آبراه به عنوان ابزار فشار استفاده میکند و میخواهد نقشی تعیینکننده در مدیریت تردد دریایی داشته باشد. عمان تلاش کرده تا با هماهنگی سازمان بینالمللی دریانوردی، مسیر عبور موقت و رایگان را تضمین کند. اما پس از حمله اخیر به یک کشتی باری در نزدیکی سواحل عمان، مقامهای ایرانی بار دیگر بر نقش خود در مدیریت تنگه تاکید کرده و به کشورهای عربی هشدار دادهاند که جانب واشنگتن را نگیرند.
کریگ معتقد است کشورهای خلیج فارس ناچارند با جغرافیا همانطور که هست کنار بیایند، نه آنطور که آرزوی آن دارند. آنها در عرصه عمومی با عوارض عبور مخالفت میکنند، اما در عمل ممکن است با دریافت هزینههای محدود و مشخص در قالب خدمات مینروبی یا ایمنی دریایی کنار بیایند. منیمنه اما یادآور میشود که ایران به تنهایی کنترل تنگه را ندارد و عمان نقشی تعیینکننده در این شراکت ضمنی ایفا میکند.
چه کسی بازنده واقعی این معامله است؟
درباره بازنده اصلی این جنگ نظرات متفاوت است. آندریاس کریگ معتقد است که از منظر راهبردی، اسرائیل بزرگترین بازنده به نظر میرسد. این کشور بخش قابل توجهی از سرمایه سیاسی و نظامی خود نزد آمریکا را مصرف کرده و تصویری از خود به عنوان کشوری تثبیت کرده که واشنگتن را به سوی تشدید تنشهای پرهزینه میکشاند.
در مقابل، منیمنه میگوید اگر جنگ ادامه مییافت، کشورهای خلیج فارس با تهدیدی برای بقا روبهرو میشدند، بنابراین آنها بزرگترین برندگان این وضعیت هستند چون از زیان سنگینتر جستهاند. اما در نگاهی کلانتر، شاید آمریکا بازنده اصلی باشد، چون ساختاری در حال شکلگیری است که تصمیم نهایی در آن در اختیار واشنگتن نخواهد بود. اسرائیل نیز تلاش خواهد کرد مانع شکلگیری یک چارچوب امنیتی مشترک در منطقه شود.
آیا کشورهای عربی خلیج فارس بازندگان اصلی تفاهم ایران و آمریکا هستند؟
خیر، به اعتقاد کارشناسان، کشورهای عربی خلیج فارس بازنده اصلی نیستند. اگرچه آنها خسارات فراوانی متحمل شدند و باید بخشی از هزینه صلح را بپردازند، اما بقای خود را تضمین کردهاند. اسرائیل از منظر راهبردی و دیپلماتیک بازنده اصلی ارزیابی میشود.
آیا ایران حق عبور کشتیها از تنگه هرمز را دریافت خواهد کرد؟
آمریکا و شورای همکاری خلیج فارس با هرگونه عوارض عبور مخالفت کردهاند. با این حال، تحلیلگران پیشبینی میکنند که در عمل و به صورت غیررسمی، ممکن است هزینههایی در قالب خدمات ایمنی دریایی و مینروبی به ایران پرداخت شود تا امنیت مسیر حفظ گردد.
چرا موشکهای بالستیک ایران در تفاهمنامه محدود نشدند؟
دولت ترامپ ابتدا نابودی توان موشکی ایران را خواستار بود، اما بعدا موضع خود را تغییر داد. کارشناسان معتقدند درخواست برچیدن کامل برنامه موشکی ایران مانع از هرگونه توافق میشد، بنابراین واشنگتن از این خواسته کوتاه آمد.