شش ماه جنگ؛ از وعده «دو هفتهای» تا متاستاز بحران در خاورمیانه
شش ماه از جنگی میگذرد که قرار بود «دو یا سه هفته» طول بکشد، اما حالا به یک کارخانه تولید بحران تبدیل شده است. آنچه ترامپ به عنوان یک عملیات جراحی سریع تصور میکرد، حالا به یک سرطان متاستاز کرده که از تنگه هرمز تا دریای خزر و از یمن تا اردن را درگیر کرده است. جمهوری اسلامی، که قرار بود با یک ضربه از پای درآید، نه تنها سقوط نکرده، بلکه با تغییر استراتژی، آمریکا را در باتلاقی عمیقتر از همیشه گرفتار کرده است.
وعدههای پوک و واقعیت تلخ
نهم اسفند ۱۴۰۴، آمریکا و اسرائیل حملات گستردهای را آغاز کردند و در همان ساعات نخست، بخش مهمی از فرماندهی سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی، از جمله علی خامنهای، به دیار باقی فرستاده شدند. اما انگار قرار نبود این «پیروزی» دوام بیاورد. ساختار حکومت، آن هیولای چندسر، باقی ماند و ایران با کمال وقاحت، جنگ را از مرزهای خود فراتر برد. پایگاههای آمریکا در منطقه هدف قرار گرفتند و تنگه هرمز، آن گلوگاه نفتی، به اهرم فشار تهران تبدیل شد.
از یمن تا عراق؛ آتش زیر خاکستر
نخستین نشانه گسترش جنگ در یمن ظاهر شد، جایی که چهار سال آرامش شکننده میان عربستان و حوثیها برقرار بود. در ۱۲ تیر ۱۴۰۵، حوثیها عربستان را متهم کردند که مانع فرود یک هواپیمای ایرانی شده و هشدار دادند که تاسیسات سعودی را هدف خواهند گرفت. ده روز بعد، باند فرودگاه صنعا بمباران شد و حوثیها با موشک و پهپاد به عربستان حمله کردند. عربستان نیز مواضع حوثیها را بمباران کرد. فضای مصالحهای که از سال ۲۰۲۲ شکل گرفته بود، به باد رفت.
تنش خیلی زود به عراق کشیده شد. در ۴ مرداد ۱۴۰۵، وزارت دفاع عربستان اعلام کرد گروههای مورد حمایت ایران از خاک عراق پهپادهایی به سوی تاسیسات نفتی شرق عربستان پرتاب کردهاند. شب بعد، جنگندههای آمریکا و عربستان تاسیسات حشد شعبی را در چند استان عراق هدف قرار دادند. این نخستین مشارکت علنی عربستان در حمله به گروههای همسو با جمهوری اسلامی در عراق بود.
نقشه جدید تهران؛ از واکنش به پیشدستی
اما تنها یک روز بعد، ایران جنگ را وارد مرحلهای تازه کرد. چند موشک بالستیک به سوی نیروهای آمریکایی در اردن شلیک شد. آمریکا ادعا کرد موشکها رهگیری شدند، اما پیام روشن بود: تهران دیگر منتظر حمله بعدی واشنگتن نمیماند. علی واعظ، مدیر بخش ایران گروه بینالمللی بحران، به بیبیسی فارسی گفت که جمهوری اسلامی به این نتیجه رسیده که «قابل پیشبینی بودن» رفتار ایران، به نقطه ضعف آن تبدیل شده است. او میگوید: «جمهوری اسلامی فکر میکرد چون به یک رقیب قابل پیشبینی تبدیل شده، آمریکا دست به حمله زد. برای همین مدل رفتارش را تغییر داد تا ثابت کند شرایط را نمیتواند کنترل کند. حمله به اردن نقطه عطفی در این داستان بود.»
واعظ این وضعیت را به «سرطانی که متاستاز کرده» تشبیه میکند. در گذشته دشمنی ایران و آمریکا در سرزمینهای دیگری مثل عراق یا یمن خودش را نشان میداد، اما حالا رویارویی مستقیم به حملات به کشورهای دیگر منجر میشود و بحرانهای منطقهای ادامه پیدا میکند.
پیمان مکه؛ گریز از چتر آمریکایی
در ماه ششم جنگ، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان «پیمان دفاع مشترک مکه» را امضا کردند؛ توافقی که بر اساس آن حمله به یکی از این سه کشور، حمله به هر سه تلقی میشود. رجب طیب اردوغان گفت: «چشمانداز ما محدود شدن به این سه کشور نیست؛ بلکه میخواهیم این روند گسترش یابد و همه کشورهای منطقه زیر این چتر گرد هم آیند.» وزیر خارجه ایران از این پیمان استقبال کرد و ادعا شد تهران برای پیوستن دعوت شده است؛ ادعایی که هیچکس آن را تایید نکرده.
انتخابات نوامبر؛ تیکتاک ساعت جنگ
شش ماه پس از آغاز جنگ، زمان به عنصر کلیدی محاسبات طرفین تبدیل شده است. واعظ میگوید ایران ممکن است تصور کند طولانی شدن جنگ و فشار بر قیمت انرژی در آستانه انتخابات میاندورهای آمریکا، موقعیت ترامپ را دشوارتر میکند. اما این محاسبه تاریخ انقضا دارد و آن انتخابات نوامبر است. به تحلیل او، «چه ترامپ کنترل کنگره را از دست داده باشد چه نداده باشد، استفاده از یک جنگ خارجی برای او مفید خواهد بود و دیگر محاسبات انتخاباتی جدی ندارد. خطر درگیری نظامی بعد از انتخابات نوامبر بیشتر هم خواهد شد.»
زمان برای توافق جامع دیپلماتیک به سرعت میگذرد. واعظ پیشنهاد میکند بعد از حل مساله تنگه هرمز، طرفین به یادداشت تفاهم اسلامآباد برگردند و نکات مبهم آن را رفع کنند تا مذاکرات گام به گام به یک توافق هستهای برسد.
جنگ تمامعیار در راه است؟
جنگی که قرار بود چند هفته طول بکشد، بحرانهایی را که زمانی از یکدیگر جدا بودند به هم پیوند زده و نظم امنیتی آمریکا را با آزمونی جدی روبهرو کرده است. اما حتی اگر تهران و واشنگتن بتوانند از رویارویی مستقیم فاصله بگیرند، مهار بحرانهایی که در شش ماه گذشته در نقاط مختلف منطقه شعلهور شدهاند، ممکن است بهمراتب دشوارتر باشد. به نظر میرسد این جنگ، نه تنها تمامی ندارد، بلکه تازه دارد شروع میشود.