کریدورهای تازه، ایران را دور میزنند؛ جغرافیای راهبردی یا طلسم انزوا؟
در حالی که جمهوری اسلامی هنوز در حسرت تصویب کنوانسیون خزر است، نقشه راههای تجارت جهانی در حال بازنویسی است؛ نقشهای که در آن خبری از ایران نیست. از خط لوله ترانسخزر تا «جاده توسعه» عراق، کریدورهای تازه یکی پس از دیگری ایران را دور میزنند و این سؤال را پیش میکشند: آیا جغرافیای راهبردی ایران به طلسمی برای انزوای ۹۰ میلیون ایرانی تبدیل شده است؟
کنوانسیون خزر؛ سند امضاشدهای که هنوز قفل است
اوت ۲۰۱۸، ساحل آکتائو قزاقستان. سران پنج کشور ساحلی خزر بعد از بیست سال گفتوگو، کنوانسیون وضعیت حقوقی این دریاچه را امضا کردند؛ سندی که قرار بود تکلیف کشتیرانی، ماهیگیری، امنیت و منابع را روشن کند. اما ایران، تنها کشوری که هنوز این کنوانسیون را تصویب نکرده، حالا لایحه آن را با قید یکفوریت به مجلس فرستاده است. دولت پزشکیان ظاهراً عجله دارد، اما نگرانیها درباره حقوق ایران در خزر تازه شروع شده است.
ماده ۱۴؛ کلید طلایی ترانسخزر در جیب همسایهها
کنوانسیون خزر، برخلاف انتظار، سهم دقیق هیچکس را از بستر دریا مشخص نمیکند؛ بلکه تعیین مرزها را به توافق دوجانبه واگذار میکند. اما ماده ۱۴ آن، یک استثنای بزرگ است: مسیر خطوط لوله زیردریایی فقط به موافقت کشورهایی نیاز دارد که خط از بخش آنها عبور میکند. یعنی ترکمنستان و آذربایجان میتوانند بدون اجازه ایران و روسیه، خط لوله ترانسخزر را بسازند. طرحی که گاز ترکمنستان را از بندر ترکمنباشی به سنگاچال و از آنجا به اروپا میرساند؛ مسیری که نه از خاک ایران میگذرد و نه به شبکه روسیه وابسته است.
کریدور میانی؛ جاده ابریشم جدید بدون توقف در تهران
کریدور میانی، نمونهای دیگر از این روند است؛ شبکهای که کالا را از چین و آسیای مرکزی، از طریق قزاقستان، خزر، آذربایجان و گرجستان به ترکیه و اروپا میرساند. بانک جهانی میگوید با سرمایهگذاری در این مسیر، زمان حمل کالا تا ۲۰۳۰ نصف و حجم تجارت سه برابر میشود. ایران قرنها حلقه اصلی جاده ابریشم بود، اما حالا این جاده از شمال و جنوب ایران میچرخد و تهران فقط تماشاچی است.
امید شکری: سیاستهای جمهوری اسلامی ایران را منزوی کرده است
«ایران از نظر جغرافیایی میتوانست یکی از ایستگاههای اصلی این پروژهها باشد، اما سیاستهای جمهوری اسلامی کشور را هم از نظر سیاسی و هم جغرافیایی منزوی کرده است. در حالی که کشورهای منطقه به هم متصل میشوند و درآمد به دست میآورند، سیاستهای جمهوری اسلامی ۹۰ میلیون ایرانی را از مزایای این پروژهها محروم کرده است.»
امید شکری، نویسنده کتاب «دیپلماسی انرژی ایالات متحده در حوزه دریای خزر»، در گفتوگو با بیبیسی این را گفت. و حق دارد. تحریمهای آمریکا، کمبود سرمایهگذاری، نگرانیهای امنیتی و تنش با همسایگان، عبور از ایران را برای شرکتهای خارجی به یک ریسک بزرگ تبدیل کرده است.
تریپ؛ مسیر صلحی که ایران را کنار میگذارد
در اوت ۲۰۲۵، رهبران آذربایجان و ارمنستان در واشنگتن توافق صلح را پاراف کردند. یکی از محورهای آن، ایجاد مسیر «تریپ» است که آذربایجان را از طریق ارمنستان به نخجوان و ترکیه متصل میکند. آمریکا و ارمنستان در مه ۲۰۲۶ چارچوب همکاری برای اجرای آن را امضا کردند. این یعنی باکو دیگر به خاک ایران برای ارتباط با نخجوان نیاز ندارد. شکری میگوید: «وقتی کشوری از مسیری کنار گذاشته شود، احتمال بازگشت آن به بازارهای آینده کمتر میشود.»
ایران دور زده میشود؛ اما نه کاملاً
دور زدن ایران تازگی ندارد. خط لوله باکو-تفلیس-جیحان از ۲۰۰۶ نفت خزر را بدون عبور از ایران و روسیه به مدیترانه میرساند. «جاده توسعه» عراق هم از بندر فاو به ترکیه میرود و ایران را دور میزند. اما ایران هنوز یک برگ برنده دارد: کریدور شمال-جنوب. شبکهای ۷۲۰۰ کیلومتری که هند و خلیج فارس را از طریق ایران به روسیه و شمال اروپا متصل میکند. با این حال، راهآهن رشت-آستارا، حلقه تکمیلنشده این کریدور، هنوز روی کاغذ است.
بحران هرمز؛ فرصت یا تهدید؟
بحران تنگه هرمز، این ضرورت را برجستهتر کرده است. ایران عبور کشتیها را محدود کرده و آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران را اجرا میکند. تردد کشتیها به پایینترین سطح از آغاز جنگ رسیده است. این بحران در کوتاهمدت اهرم فشار برای تهران است، اما در بلندمدت، کشورهای منطقه را به سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین ترغیب میکند. عربستان و امارات خطوط لولهای برای دور زدن هرمز دارند و هر بحران تازه، توجیه اقتصادی این مسیرها را تقویت میکند.
سؤال اصلی برای تهران
جغرافیای ایران تغییر نکرده؛ آنچه در خطر است، ارزش راهبردی این جغرافیاست. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ایران موقعیت راهبردی دارد، بلکه این است: آیا میتواند با تنوعبخشی به ارتباطات و فراهم کردن شرایط سیاسی و اقتصادی، مانع از دست رفتن بیشتر این ارزش شود؟ یا باید تماشا کند که کریدورهای تازه، یکی پس از دیگری، از شمال و جنوب کشورش میگذرند و او را به حاشیه میرانند؟
سؤالات متداول درباره دور زدن ایران در کریدورهای جدید
کنوانسیون خزر چه نقشی در کریدورهای جدید دارد؟
کنوانسیون خزر، بهویژه ماده ۱۴ آن، مسیر خطوط لوله زیردریایی را به موافقت کشورهای عبوری محدود میکند و عملاً راه را برای پروژههایی مانند ترانسخزر بدون نیاز به موافقت ایران باز میکند.
کریدور میانی چیست و چرا ایران را دور میزند؟
کریدور میانی شبکهای است که کالا را از چین و آسیای مرکزی از طریق قزاقستان، خزر، آذربایجان و گرجستان به اروپا میرساند و از خاک ایران یا روسیه عبور نمیکند.
آیا ایران هنوز در کریدورهای منطقهای نقش دارد؟
بله، کریدور شمال-جنوب از ایران میگذرد، اما تکمیل آن به پروژههایی مانند راهآهن رشت-آستارا وابسته است که هنوز انجام نشدهاند.