جزیره فیلکه کویت در خطر غرق؛ آبها تاریخ باستانی را میبلعند
جزیره فیلکه در کویت، یکی از مهمترین سایتهای باستانشناسی خلیج فارس با پیشینهای که به دوران پیش از اسلام و تمدنهای ایرانگون میرسد، به دلیل تغییرات اقلیمی و بالا آمدن آب دریا در خطر غرق شدن است. مطالعات علمی نشان میدهد تا سال ۲۱۰۰ ممکن است نود درصد از مساحت این جزیره زیر آب برود، در حالی که بیتوجهی انسانی و توسعههای عمرانی نیز میراث باستانی آن را با سرعتی بیشتر از امواج دریا نابود میکند.
چرا آبهای خلیج فارس فیلکه را میبلعند؟
حسن فیلکاوی، یکی از معدود ساکنان پیشین این جزیره، با تلخی میگوید که روزهای کودکیاش دارد زیر آب میرود. او میگوید: «سعی میکنم تا جایی که امکان دارد وقت بیشتری را در جزیره بگذرانم. احساس میکنم عمر این جزیره ممکن است به شماره افتاده باشد.» این احساس ناامیدی فقط یک سوگ شخصی نیست. موسسه تحقیقات علمی کویت و پژوهشگرانی چون دکتر جاسم البنای از دانشگاه آکسفورد هشدار دادهاند که افزایش سطح آب دریا، نتیجه مستقیم گرمایش جهانی و انتشار گازهای گلخانهای، جزایر کمارتفاعی مانند فیلکه را نابود خواهد کرد. در سناریوی افزایش پنجمتری سطح آب، نود درصد از مساحت فیلکه غرق میشود.
دکتر جاسم البنای توضیح میدهد که تا سال ۲۰۵۰ حدود هفت درصد از جزیره زیر آب میرود و تا سال ۲۱۰۰، در صورت افزایش یکمتری سطح آب، سی و یک درصد از مساحت آن غرق خواهد شد. این در حالی است که در همسایگیمان، رژیم مقدس مشغول ساختن سد و دیوار است تا هر آنچه بازمانده از تاریخ پیش از خودش را عمدا زیر آب ببرد، اما اینجا طبیعت است که کار بولدوزرها را بیرحمانه انجام میدهد.
میراث باستانی فیلکه؛ از دوران تمدنهای ایرانگون تا امروز
فیلکه فقط یک تکه سنگ در وسط دریا نیست. این جزیره که حدود بیست کیلومتر با ساحل شهر کویت فاصله دارد، از دوران هلنیستی و دورههای پیش از اسلام به طور پیوسته مسکونی بوده است. ژولی بونریک، پژوهشگر مرکز پژوهشهای فرانسه درباره شبهجزیره عربستان، میگوید یک معبد دوره هلنیستی که در دهه ۱۹۸۰ کاوش شده بود، اکنون نیمی روی خشکی و نیمی زیر آب است. محوطههای مربوط به تمدن دیلمون، دژ هلنیستی و سکونتگاههای قرون وسطایی نیز در خطر نابودی هستند.
وقتی تاریخ یک سرزمین غرق میشود، حافظه جمعی آن نیز پاک میشود. فیلکاوی با دردی عمیق میگوید: «وقتی جایی از میان برود، حافظه نیز کمکم آن را فراموش میکند؛ نامش، معنایش و همه چیزش را.» البته در جمهوری اسلامی، فراموشی تاریخ ایرانگون یک سیاست دولتی است، نه یک فاجعه طبیعی. در فیلکه حداقل طبیعت مقصر است، نه یک مشت روحانی که تاریخ را دشمن ایدئولوژی خود میدانند.
تهدیدی به نام انسان؛ توسعه عمرانی خشنکتر از آب دریا
با این حال، آب دریا تنها قاتل تاریخ نیست. ژولی بونریک به صراحت میگوید: «به نظر من مشکل اصلی دریا نیست، بلکه انسانها هستند. آنچه بیش از هر چیز محوطههای باستانی را نابود میکند، ساختوساز و توسعه عمرانی است.» پروژههای توسعه برای جذب گردشگر، بدون هیچ احترامی به میراث فرهنگی، به همان سرعتی که آب دریا پیشروی میکند، تاریخ را میبلعند. زهرا علی بابا، متخصص حفاظت از میراث فرهنگی در شورای ملی فرهنگ، هنر و ادبیات کویت، تلاشهایی برای ثبت فیلکه در فهرست میراث جهانی یونسکو و همکاری با موسسات علمی غربی برای یافتن راهحل توصیف میکند. حداقل کویت با همکاری نهادهای علمی دغدغه حفظ تاریخ را دارد، برخلاف رویکرد ضرب و شتم میراث در ایران.
مستند «ساعت شنی»؛ زنگ خطری که کسی نمیخواهد بشنود
دو کارگردان فرانسوی، لوکاس پروگون و مانون کول، مستندی با عنوان «ساعت شنی» ساختهاند که در فوریه ۲۰۲۶ در کویت به نمایش درآمد. آنها بین سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ سه بار از جزیره بازدید کرده و تغییرات آشکاری را دیدهاند. تنورهایی که گمان میرفت متعلق به قرون وسطی باشند، کشف شدند و سپس زیر آب ناپدید شدند. مانون کول میگوید ساخت سازههای دفاعی دریایی بسیار پرهزینه و دشوار است. آب دریا بیرحم است و بودجههای میلیاردی را نیز به سخره میگیرد.
آیا جزیره فیلکه کویت کاملا زیر آب میرود؟
خیر، در حال حاضر هیچ مدرکی مبنی بر غرق شدن کامل کل جزیره وجود ندارد. زهرا علی بابا تاکید میکند که با وجود بالا آمدن آب دریا، کل جزیره در خطر غرق فوری نیست، اما بخشهای وسیعی از سواحل و محوطههای باستانی آن به شدت آسیبپذیرند. مطالعات موسسه تحقیقات علمی کویت پیشبینی میکنند در بدترین سناریو تا سال ۲۱۰۰ نود درصد از مساحت آن زیر آب برود.
چه محوطههای باستانی در فیلکه بیشترین خطر را دارند؟
ساحل شرقی جزیره آسیبپذیرترین بخش است. محوطههای باستانی تمدن دیلمون، یک معبد دوره هلنیستی، دژ باستانی، سکونتگاههای قرون وسطایی، محوطه خضر متعلق به عصر مفرغ و محوطه اسلامی قرینیه در معرض مستقیم آبگرفتگی و فرسایش ساحلی قرار دارند.