بیست و پنج سال انکار؛ ویدیوهایی که دروغ بزرگ بیومی را برملا کرد
لندن، ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶. بیست و پنج سال پس از آن روز سیاه، ویدیوهایی که بیبیسی به آنها دست یافته، نقاب از چهره مردی برمیدارد که سالها ادعا میکرد دانشجوی بیآزار و بیخبری بوده است. عمر بیومی، مردی که نامش در قلب شکایت یک تریلیون دلاری خانوادههای قربانیان ۱۱ سپتامبر علیه عربستان سعودی میدرخشد، حالا در قاب تصاویری دیده میشود که او را در آغوش انور عولقی، رهبر بعدی القاعده در شبهجزیره عربستان، و در حال بازی پینتبال با مقامهای وزارت امور اسلامی عربستان نشان میدهد. این ویدیوها که افبیآی تنها چند روز پس از حملات به آنها دست یافته بود، ۲۵ سال است در گاوصندوقهای بسته نگهداری میشدند و حالا سؤالی تازه را پیش روی آمریکا و جهان گذاشتهاند: چرا این همه سال، حقیقت قربانی منافع شد؟
ویدیوهای تازه چه چیزی را نشان میدهند؟
ویدیوهایی که بیبیسی پانوراما و رادیو ۴ بیبیسی به آنها دست یافتهاند، تصاویری از اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی هستند. در یکی از این ویدیوها، بیومی در ژانویه ۱۹۹۸ انور عولقی را در آغوش میکشد. در ویدیویی دیگر، بیومی و عولقی در کنار یکی از مقامهای وزارت امور اسلامی عربستان سعودی در نزدیکی سندیگو مشغول بازی پینتبال هستند. این تصاویر، گروهی از مردان را نشان میدهد که لباس نظامی بر تن دارند، تمرین درگیری شهری میکنند و با فریاد «اللهاکبر» به سوی میدان نبرد یورش میبرند. در میان آنها، شیخی سعودی دیده میشود که برای دیدار با گروه آمده است و بیومی، عولقی را با عنوان احترامآمیز «شیخ انور» خطاب میکند.
این ویدیوها بخشی از اسناد دادگاه شکایت خانوادههای قربانیان ۱۱ سپتامبر علیه عربستان سعودی هستند و پیش از این هرگز بهطور عمومی نمایش داده نشده بودند. در این شکایت، ادعا شده است که عربستان سعودی در حملات همدستی داشته و بیومی به دو نفر از ۱۹ هواپیماربا، نواف الحازمی و خالد المحضار، کمک کرده است؛ همان دو نفری که هواپیما را به ساختمان پنتاگون کوبیدند.
بیومی که بود و چگونه وارد پرونده شد؟
عمر بیومی در سال ۱۹۹۴ از عربستان سعودی وارد سندیگو شد. او ادعا میکرد برای تحصیل زبان انگلیسی آمده، اما اسناد دادگاه نشان میدهند که او خیلی زود تحصیل را رها کرد و بیشتر وقت خود را صرف سازماندهی مراسم مذهبی کرد. او اغلب با یک دوربین فیلمبرداری دستی دیده میشد و ظاهراً علاقه خاصی به ثبت لحظات داشت.
پس از حملات ۱۱ سپتامبر، نام بیومی خیلی زود در تحقیقات افبیآی ظاهر شد. نام او در قرارداد اجاره آپارتمانی دیده میشد که نخستین دو هواپیماربا پس از ورود به آمریکا امضا کرده بودند. افبیآی رد او را در بیرمنگام بریتانیا پیدا کرد؛ جایی که او پیش از حملات همراه خانوادهاش به آنجا نقل مکان کرده بود.
بازداشت بیومی و کشف مدارک شوکهکننده
در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۱، مأموران پلیس لندن، بیومی را در یکی از املاکش در بیرمنگام بازداشت کردند. روز بعد، بازرسی از املاک او آغاز شد و مأموران با گنجینهای از مدارک مواجه شدند: هزاران صفحه سند، صدها عکس، تهبلیتهای هواپیما، کارتهای تلفن و دستکم ۸۰ نوار ویدیویی. اما در میان این همه مدرک، یک صفحه زردرنگ از یک دفترچه، توجهها را جلب کرد. روی آن، طرحی از یک هواپیما و معادلاتی ریاضی درباره ارتفاع و فاصله لازم برای هدایت هواپیما بهسوی هدفی مشخص روی زمین نوشته شده بود. یکی از مأموران افبیآی روی آن نوشته بود: «حاوی یادداشتهای دستنویس و محاسبات ریاضی درباره ارتفاع هواپیماهاست.»
جودی وستبروک فلاورز، عضو گروه حقوقی خانوادههای قربانیان، به بیبیسی گفت: «این محاسبه ریاضیِ برخورد است. وقتی فهمیدیم چیست، دریافتیم همان مدرک قطعی است که دنبالش بودیم.» سال گذشته، قاضی فدرال پرونده خانوادهها اعلام کرد این صفحه دفترچه، در نگاه نخست، «بیومی را به آگاهی از حملات ۱۱ سپتامبر مرتبط میکند.»
معمای ناپدید شدن طرح هواپیما
اما اینجا معما آغاز میشود. نسخههایی از این طرح، تنها چند متر دورتر از بازداشتگاهی که بیومی در آن بازجویی میشد، در اختیار افبیآی و پلیس ضدتروریسم بریتانیا بود. اما کارآگاهان حاضر در محل بازداشت، هرگز این نقشه را دریافت نکردند و هیچ توضیحی نیز درباره آن به آنها داده نشد. افبیآی به افسران پلیس لندن گفت از بیومی درباره سایر مدارک با اولویت بالا بازجویی کنند، اما از طرح هواپیما هیچ صحبتی نشد.
ریک لمبرت، مسئول تحقیقات افبیآی در سندیگو، به بیبیسی گفت دفتر او بارها از نیویورک خواست نسخه تمام مدارک را ارسال کند، اما پاسخ این بود: «ما مسئول پروندهایم؛ وقتی بررسیمان تمام شود، مدارک را برایتان میفرستیم.» لمبرت میگوید نیویورک به درخواستهای او عمل نکرد و او احتمال میدهد اگر آن مدارک را دریافت کرده بود، میتوانست قطعات این معما را بسیار سریعتر کنار یکدیگر قرار دهد.
به نظر میرسد طرح هواپیما در سیاهچالهای ناپدید شده است. این مدرک به دفتر سندیگو فرستاده نشد، شهری که بیومی در آن زندگی میکرد و افبیآی درباره او تحقیق میکرد. بیبیسی نتوانسته هیچ سندی از بررسی این طرح در دفتر نیویورک پیدا کند. باوجود اهمیت این مدرک، از میان پروندههای منتشرشده، فقط یک سند افبیآی به طرح اشاره میکند؛ سندی که تازه ۱۱ سال پس از کشف اولیه تهیه شده بود.
ویدیوی پینتبال؛ مدرکی که نادیده گرفته شد
سرنوشت ویدیوی پینتبال نیز به همان اندازه عجیب است. یکی از مأموران به بیبیسی گفت نسخهای از نوار به دفتر افبیآی در نیویورک فرستاده و در آنجا مشاهده شد. اما این ویدیو در خلاصهگزارشهای دفتر درباره ارتباطات افراطگرایانه بیومی گنجانده نشد. بیبیسی یادداشتهایی از افبیآی و وزارت دادگستری متعلق به سال ۲۰۰۲ دیده است که درباره مدارک توقیفشده از خانههای بیومی بحث میکنند؛ مدارکی که میتوانستند «احساسات و باورهای ضدآمریکایی» او را نشان دهند، اما هیچ اشارهای به ویدیوی پینتبال یا ارتباط بیومی با انور عولقی در آنها نشده بود.
جفری برینهولت، معاون سابق بخش ضدتروریسم وزارت دادگستری آمریکا، به بیبیسی گفت نام بیومی «بهعنوان یکی از گزینههای جدی برای تفهیم اتهام» مطرح شده بود، اما دادستانی نیویورک هرگز اتهامی را برای تأیید به او یا همکارانش ارسال نکرد. برینهولت میگوید اگر چنین اتفاقی افتاده بود، طرح هواپیما مدرکی مهم علیه بیومی محسوب میشد. او گفت: «ما افراد را با شواهدی کمتر از این محکوم کردهایم.» برینهولت ویدیوی پینتبال را نیز «مدرک بسیار گویا» توصیف کرد و گفت حضور انور عولقی در آن «بسیار مهم» است.
موانع بر سر راه تحقیق؛ از دیپلماتهای سعودی تا کمیسیون ۱۱ سپتامبر
مامورانی که میکوشیدند درباره بیومی تحقیق کنند، با موانع دیگری نیز روبهرو شدند. لمبرت و همکارانش در اکتبر ۲۰۰۱ قصد داشتند در سندیگو با چند مقام سعودی مستقر در آمریکا گفتوگو کنند که بسیاری از آنها با وزارت امور اسلامی ارتباط داشتند. اما از آنجا که دیپلماتها از جایگاه ویژهای برخوردارند، مأموران به اجازه ستاد مرکزی افبیآی و وزارت خارجه نیاز داشتند. لمبرت گفت: «پاسخ این بود: نه، قرار نیست این کار را انجام دهید.» مأموران لسآنجلس نیز سال بعد با نتیجه مشابهی روبهرو شدند. استیو مور، که بر تحقیقات افبیآی درباره حملات ۱۱ سپتامبر در لسآنجلس نظارت داشت، گفت: «آنقدر با مانع سختی روبهرو شدیم که انگار با تمام سرعت به دیوار خورده بودیم.»
کمیسیون ۱۱ سپتامبر که کنگره برای ارائه روایتی «کامل و جامع» از حملات تشکیل داده بود، در اکتبر ۲۰۰۳ با عمر بیومی در ریاض مصاحبه کرد. این مصاحبه در حضور پلیس مخفی عربستان انجام شد و یادداشتهای آن زمان کمیسیون نشان میدهند به بیومی اطمینان خاطر فوقالعادهای داده شد. به او گفته شد «هیچکس باور ندارد که او آگاهانه به هواپیماربایان برای اجرای ماموریت تروریستیشان کمک کرده باشد.» وقتی گزارش کمیسیون در ژوئیه ۲۰۰۴ منتشر شد، بیومی عملاً تبرئه شده بود. در گزارش، او «یاریرسان و اجتماعی» توصیف شد و اعلام شد هیچ مدرکی دال بر داشتن دیدگاههای افراطی از سوی او وجود ندارد.
اما برخی کارکنان کمیسیون از بیگناهی بیومی اطمینان نداشتند. بیبیسی اکنون میتواند فاش کند که این کارکنان به جملهای در گزارش اعتراض کردند که نتیجه میگرفت بیومی «گزیدهای بعید برای همکاری مخفیانه با افراطگرایان اسلامگرا» بوده است. در نهایت توافقی میانه حاصل شد و این نتیجهگیری به «بازرسان ما که مستقیماً با او سروکار داشته و پیشینهاش را بررسی کردهاند» نسبت داده شد. این جمله بر پایه چهار ساعت و نیم زمانی نوشته شده بود که هیئت کمیسیون با بیومی گذرانده بود؛ دیداری که وقفهای برای صرف شام نیز در آن ایجاد شد. کمیسیون هرگز طرح هواپیما، ویدیوی پینتبال، شواهد مکتوب مربوط به افراطگرایی ادعایی بیومی یا بخش بزرگی از دیگر مدارک توقیفشده پلیس بریتانیا را ندید.
چرا این همه سال حقیقت پنهان ماند؟
پرسش اصلی این است: چرا با وجود این همه مدرک، بیومی هرگز تحت پیگرد قضایی قرار نگرفت؟ مأموران متعدد افبیآی به بیبیسی گفتهاند روزهای بلافاصله پس از ۱۱ سپتامبر، دورهای آشفته و همراه با فعالیت شبانهروزی بود. بااینحال، دشوار است فهمید چگونه مدرکی با چنین اهمیتی در پروندهای که با فوریت بسیار پیگیری میشد، به دست کارآگاهان بازجو نرسید.
برخی ناظران به روابط عمیق آمریکا و عربستان سعودی اشاره میکنند. عربستان سعودی سالهاست هرگونه دخالت در حملات ۱۱ سپتامبر را رد کرده است، اما این ویدیوها و اسناد، بار دیگر پرسشهایی را درباره نقش ریاض در حمایت از افراطگرایی مطرح میکنند. وزارت امور اسلامی عربستان که در سال ۱۹۹۳ تأسیس شد، نهادی تحت نفوذ روحانیونی شناخته میشد که تفسیری تندروانه از اسلام سنی داشتند و آن را در سراسر جهان ترویج میکردند. این وزارتخانه صدها میلیون دلار برای ساخت مسجد در کشورهای مختلف هزینه کرد و دهها مقام را به آمریکا فرستاد.
عمر بیومی و دولت عربستان سعودی به درخواست بیبیسی برای اظهارنظر پاسخ ندادند، اما هر دو همواره هرگونه دخالت در حملات یا اطلاع قبلی از آنها را رد کردهاند. افبیآی نیز از اظهارنظر خودداری کرد. فیلیپ زلیکو، مدیر اجرایی سابق کمیسیون ۱۱ سپتامبر، به بیبیسی گفت یافتههای کمیسیون در سالهای ۲۰۱۵ و ۲۰۲۱ دو بار از سوی دولت بازبینی شدهاند و کمیسیون «درباره ظنها و ابهامات خود شفاف بوده است. ما در متهمکردن افراد به همدستی در کشتار جمعی احتیاط میکردیم.»
اما برای خانوادههای قربانیان، این احتیاط ۲۵ ساله بهایی سنگین داشته است. آنها هنوز در انتظار پاسخاند؛ پاسخی که شاید هرگز نیاید. ویدیوهای تازه، اما، نشان میدهند که حقیقت، هر چقدر هم که عمیق دفن شود، روزی سر برمیآورد. سؤال این است: آیا آمریکا و جهان آمادهاند با این حقیقت روبهرو شوند؟
سؤالات متداول درباره پرونده عمر بیومی
عمر بیومی که بود و چه نقشی در پرونده ۱۱ سپتامبر دارد؟
عمر بیومی، شهروند سعودی، در کانون شکایت یک تریلیون دلاری خانوادههای قربانیان ۱۱ سپتامبر علیه عربستان سعودی قرار دارد. او متهم است به دو نفر از هواپیماربایان، نواف الحازمی و خالد المحضار، کمک کرده است. ویدیوهای تازهای که بیبیسی به آنها دست یافته، ارتباط گسترده او با مقامهای سعودی و انور عولقی، رهبر بعدی القاعده، را نشان میدهد.
طرح هواپیما که در مدارک بیومی پیدا شد چه بود؟
طرح هواپیما، صفحهای از دفترچه یادداشت بیومی بود که معادلاتی ریاضی درباره ارتفاع و فاصله لازم برای هدایت هواپیما بهسوی هدفی مشخص روی زمین داشت. قاضی فدرال پرونده خانوادهها اعلام کرد این صفحه، در نگاه نخست، «بیومی را به آگاهی از حملات ۱۱ سپتامبر مرتبط میکند.» این مدرک پس از کشف، در اختیار بازجویان بریتانیایی قرار نگرفت و به نظر میرسد در سیاهچالهای ناپدید شده است.
چرا عمر بیومی هرگز محاکمه نشد؟
با وجود مدارک متعدد، از جمله ویدیوی پینتبال و طرح هواپیما، بیومی هرگز تحت پیگرد قضایی قرار نگرفت. او چند روز پس از بازداشت در بریتانیا آزاد شد و به عربستان سعودی بازگشت. کمیسیون ۱۱ سپتامبر نیز در گزارش خود او را عملاً تبرئه کرد. دلایل این امر همچنان مبهم است و برخی به موانع دیپلماتیک و روابط آمریکا و عربستان سعودی اشاره میکنند.
ویدیوی پینتبال چه اهمیتی دارد؟
ویدیوی پینتبال، بیومی و انور عولقی را در کنار یکی از مقامهای وزارت امور اسلامی عربستان سعودی در حال بازی پینتبال نشان میدهد. این ویدیو نشان میدهد بیومی با افراطگرایان ارتباط داشته است. جفری برینهولت، معاون سابق وزارت دادگستری آمریکا، این ویدیو را «مدرک بسیار گویا» توصیف کرده است.