علی زیدی، نخستوزیر تازهنفس عراق، از همان روزهای اول که روی صندلی داغ بغداد نشست، فهمید که اگر بخواهد میان چکش آمریکا و سندان ولایت فقیه له شود، باید خودش برقصد. او در عرض چند هفته، یک تور دیپلماتیک تمامعیار راه انداخت: واشنگتن، تهران، آنکارا و در نوبت بعد، ریاض. سؤال این است: آیا این رقصهای پیچیده یعنی بغداد دارد از زیر سایه سنگین جمهوری اسلامی بیرون میزند؟ یا فقط دارد ژست استقلال میگیرد؟
اولین مقصد: واشنگتن، نه تهران؛ پیامی که آیتاللهها را لرزاند
انتخاب اولین مقصد خارجی زیدی، خودش یک بیانیه سیاسی بود. او از ۱۳ تا ۱۸ ژوئیه به آمریکا رفت و با دونالد ترامپ دست داد. منابع شبکه الحره (که بودجهاش را همان آمریکاییها میدهند) میگویند تهران به التماس افتاده بود که زیدی اول به قم و تهران سر بزند، اما او گوشش بدهکار نبود و راهی واشنگتن شد. این یعنی جسارت، یا شاید هم محاسبهای که بوی تغییر میدهد.
حاصل این سفر، امضای نزدیک به ۴۸ توافقنامه و یادداشت تفاهم بود؛ بیشتر در بخش انرژی، نفت، گاز، برق، مخابرات و خدمات مالی. زیدی این رویکرد را گذار از «مدیریت بحرانها» به «ایجاد فرصتها» نامید. ترجمه سادهاش: عراق دیگر نمیخواهد فقط میدان جنگ نیابتی باشد؛ میخواهد جای پول درآوردن باشد.
خلع سلاح شبهنظامیان؛ زخمی که تهران را به هم میریزد
زیدی با صراحت گفته که خلع سلاح گروههای مسلح همسو با ایران، اولویت اصلی دولت اوست. او حتی جسارت کرد و گفت پایان ماموریت ائتلاف بینالمللی در سپتامبر باید به معنای پایان «مقاومت مسلحانه» باشد. این حرفها کافی بود تا علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی، از شدت عصبانیت دندانهایش را به هم بساید و گروههای نیابتی تهران در عراق، داد و فریاد راه بیندازند. اما زیدی به نظر نمیرسد که از این غرغرها بترسد.
تهران هنوز در بازی است؛ اما با چه نقشی؟
البته نباید زود قضاوت کرد. زیدی هنوز هم اهل قطع رابطه با تهران نیست. او فقط چند روز بعد از بازگشت از آمریکا، در ۲۳ ژوئیه به تهران رفت و با مسعود پزشکیان و دیگر مقامهای ارشد دیدار کرد. او حتی این جمله را هم گفت که امنیت دو کشور «به یکدیگر گره خورده» است و قول داد خاک عراق برای تهدید ایران استفاده نشود. دو طرف توافقهای حملونقل و ریلی هم امضا کردند و بر سر یک سند همکاری راهبردی بلندمدت به توافق رسیدند.
این یعنی بغداد میخواهد نقش یک میانجی را بازی کند، نه یک سرباز. یک منبع به الجزیره گفته زیدی حامل پیامی از سوی آمریکا برای کاهش تنش با تهران بوده است. هرچند بغداد گزارش انتقال یک پیشنهاد مشخص آتشبس از سوی آمریکا را تکذیب کرد. به هر حال، به نظر میرسد عراق دارد سعی میکند نفوذ ایران را در داخل کشورش محدود کند، بدون اینکه روابط رسمی دولتش با تهران را به هم بزند. این یک بازی ظریف است؛ بازیای که اگر زیدی در آن موفق شود، میتواند تاریخ را عوض کند.
آنکارا و ریاض؛ پشتپناههایی برای روز مبادا
سفر زیدی به آنکارا نشان داد که او فقط به دنبال غرب نیست. او با رجب طیب اردوغان درباره گسترش همکاریها در انرژی، حملونقل، امنیت و منابع آب گفتوگو کرد. اردوغان اعلام کرد حجم تجارت دو کشور به حدود ۱۷ میلیارد دلار رسیده و زیدی هم گفت عراق آماده است روزانه تا یک میلیون بشکه نفت به ترکیه صادر کند. پروژه «جاده توسعه» که بندر فاو را از طریق ترکیه به اروپا وصل میکند، هم پیشرفت خوبی داشته است. این یعنی عراق دارد برای خودش راههای جایگزین دستوپا میکند؛ مخصوصاً برای روزی که تنگه هرمز به خاطر جنون آیتاللهها بسته شود.
سفر به ریاض اما کمی پیچیدهتر شد. قرار بود زیدی ۳۰ ژوئیه به عربستان برود، اما حملات مشترک آمریکا و عربستان به مواضع حشد شعبی در ۲۸ ژوئیه، این سفر را لغو کرد. ریاض، گروههای مستقر در عراق را به دست داشتن در حملات علیه خودش متهم میکند و این اتهامات، بغداد را در موقعیت سختی قرار میدهد. با این حال، خالد حمیدان، رئیس اطلاعات عربستان، در ۷ اوت به بغداد رفت و دوباره از زیدی برای سفر به ریاض دعوت کرد. به نظر میرسد هر دو طرف میخواهند جلوی آتشافروزی را بگیرند و روابط گستردهتر را حفظ کنند.
آینده سیاست خارجی عراق: چرخش یا فقط ژست؟
حقیقت این است که سیاست خارجی زیدی را نمیتوان یک چرخش ناگهانی از ایران به سمت آمریکا نامید. اما نشانهها محکم است: او دارد روابطش با واشنگتن را تقویت میکند، قدرت مستقل گروههای همسو با ایران را محدود میکند، روابط رسمی با تهران را حفظ میکند و همکاریهای اقتصادی با ترکیه و خلیج فارس را گسترش میدهد. این یک تلاش فعال برای ایجاد توازن است؛ توازنی که اگر موفق شود، عراق را از یک صحنه درگیری به یک بازیگر مستقل تبدیل میکند.
اما سؤال بزرگ این است: آیا زیدی میتواند از پس فشارهای داخلی و خارجی بربیاید؟ آیا تهران به راحتی اجازه میدهد یکی از مهمترین متحدانش از زیر چترش بیرون برود؟ و آیا آمریکا واقعاً حاضر است به عراق به چشم یک شریک واقعی نگاه کند، نه یک پیاده در صفحه شطرنج؟ پاسخ به این سؤالها، آینده عراق و کل منطقه را مشخص خواهد کرد. ما فقط میتوانیم بنشینیم و تماشا کنیم؛ با یک ذره امید و کلی بدبینی که در خون ما ایرانیهاست.
سوالات متداول درباره تغییر سیاست خارجی عراق
آیا عراق در حال قطع رابطه با ایران است؟
خیر. نخستوزیر عراق، علی زیدی، بر حفظ روابط رسمی با تهران تاکید کرده و حتی توافقنامههای همکاری امضا کرده است. با این حال، او در حال محدود کردن قدرت گروههای مسلح همسو با ایران در داخل عراق است.
هدف اصلی سفرهای منطقهای علی زیدی چیست؟
هدف اصلی، ایجاد توازن در روابط خارجی عراق است. او میخواهد روابط اقتصادی و امنیتی با آمریکا را تقویت کند، در عین حال روابط دوستانه با تهران را حفظ کند و مشارکتهای منطقهای با ترکیه و کشورهای خلیج فارس را گسترش دهد تا وابستگی عراق به قدرتهای خارجی کاهش یابد.
واکنش تهران به سیاستهای جدید بغداد چه بوده است؟
تهران نگرانی خود را از طریق انتقاد گروههای همسو و همچنین علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی، نشان داده است. با این حال، روابط رسمی بین دو کشور همچنان برقرار است و مقامهای ایرانی سعی در حفظ نفوذ خود دارند.