از هرمز تا پاناما؛ رقص چین و آمریکا بر طناب آبراهها
جنگی که در ایران عزیزمان به راه افتاده، هنوز تنگه هرمز را به گلوگاهی خفه تبدیل کرده، اما هزاران کیلومتر آنطرفتر، یک آبراه دیگر دارد صحنهگردان نمایش تازهای میشود: کانال پاناما. همان جایی که اقیانوس اطلس و آرام را به هم میبوسد و حالا به میدان تازهای برای کشتیگرفتن دو ابرقدرت بدل شده است. واشنگتن با ابروهای درهمکشیده از نفوذ چین در این کانال حرف میزند و پکن هم با لحنی طعنهآمیز میگوید این حرفها بهانهای است برای چنگانداختن دوباره بر این آبراه. پانامای بیچاره هم که مثل همیشه میان دو سنگ آسیاب گیر کرده، فقط میتواند بگوید کانال برای همیشه بیطرف میماند. آری، دنیا جای قشنگی است؛ جایی که قدرتها برای منافعشان گلوگاهها را میگیرند و کشورهای کوچک فقط تماشا میکنند.
کانال پاناما چیست و چرا اینقدر مهم است؟
کانال پاناما یک آبراه مصنوعی ۸۰ کیلومتری است که از دل باریکه پاناما میگذرد و اقیانوس اطلس را به آرام وصل میکند. کشتیها به جای دور زدن دماغه هورن در جنوبیترین نقطه آمریکای جنوبی، از این میانبُر استفاده میکنند و هم زمان و هم پولشان را نجات میدهند. عوارض عبور هم بر اساس اندازه، نوع و محموله کشتی حساب میشود، درست مثل کانال سوئز که آن هم با همین حسابوکتابها کار میکند. این کانال با یک سیستم آببند، کشتیها را از سطح دریا به دریاچه گاتون میرساند و بعد در ساحل دیگر پایین میآورد. هر بار عبور هم میلیونها گالن آب شیرین میخواهد که از همین دریاچه تأمین میشود.
خشکسالی، دشمن قدیمی کانال
همین وابستگی به آب شیرین، کانال را در برابر خشکسالی آسیبپذیر کرده است. وقتی آب پایین میآید، مقامها مجبور میشوند حداکثر آبخور کشتیها را محدود کنند و کشتیها هم باید بار سبکتری حمل کنند. این یعنی ظرفیت کانال کم میشود و صفها طولانیتر. خشکسالی سال ۲۰۲۳ را یادتان هست؟ آنموقع محدودیت تعداد شناورها آنقدر شد که زنجیره تأمین جهانی به هم ریخت. حالا هم سطح آب دریاچه گاتون هنوز از میانگین تاریخی پایینتر است و تحلیلگران هشدار میدهند که اگر این وضع ادامه پیدا کند، دوباره شاهد همان آشوبها خواهیم بود.
جنگ ایران و رونق کانال پاناما
جنگی که در ایران به راه افتاده، نهتنها تنگه هرمز را ناامن کرده، بلکه به کانال پاناما هم رونق داده است. طبق آمار بیمکو، بزرگترین انجمن کشتیرانی جهان، تا پایان ماه مه امسال تعداد کشتیهای عبوری از کانال ۸ درصد نسبت به سال قبل بیشتر شده و به میانگین روزانه ۳۸ کشتی رسیده که نزدیک به ظرفیت حداکثری است. در پنج هفته اول جنگ ایران، این عدد ۱۶ درصد جهش کرده است. دلیلش هم روشن است: خریداران آسیایی که دیگر نمیتوانند از هرمز نفت بخرند، رو آوردهاند به نفت خلیج آمریکا و این محمولهها باید از کانال پاناما رد شوند. نتیجه؟ صفهای طولانی، رقابت شدید برای رزرو عبور و هزینههای نجومی که بعضی شرکتها برای اولویتدار شدن در مزایدهها میپردازند. میلیونها دلار فقط برای یک عبور سریعتر!
رقابت چین و آمریکا بر سر کانال پاناما
این مناقشه تازه نیست. سالهاست که آمریکا از نفوذ چین در آمریکای لاتین مینالد و پاناما همیشه یکی از نقاط حساس بوده است. شرکت هنگکنگی «سیکی هاچیسون» از طریق زیرمجموعهاش «شرکت بنادر پاناما» سالهاست که بنادر بالبوا و کریستوبال را در دو سر کانال اداره میکند. این قرارداد امتیازی با دولت پاناما بسته شده و خود کانال را شامل نمیشود، اما واشنگتن از حضور چین در اطراف این آبراه احساس خطر میکند. تنشها وقتی بیشتر شد که دیوان عالی پاناما اعلام کرد چارچوب قانونی این امتیاز خلاف قانون اساسی است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بارها گفته که چین نفوذش در پاناما خیلی زیاد شده و حتی از احتمال بازپسگیری کنترل کانال حرف زده است. پاناما هم با قاطعیت این پیشنهاد را رد کرده است. دولت ترامپ همچنین پکن را متهم کرده که با بازرسی بیشتر کشتیهای با پرچم پاناما در بنادر چین، دست به انتقامجویی زده است. چین هم این اتهامات را «کاملاً بیاساس» میخواند و میگوید آمریکا دارد با اهداف سیاسی این موضوع را تحریف میکند.
بیطرفی کانال در معرض آزمون
اورلاندو جی پرز، استاد علوم سیاسی دانشگاه تگزاس شمالی، میگوید: «پاناما مثل هرمز گلوگاه حجم عظیم کالا نیست؛ حدود پنج درصد تجارت دریایی جهان از آن میگذرد، اما نزدیک به ۴۰ درصد تردد کانتینری آمریکا. هرمز گلوگاه حیاتی انرژی است، اما پاناما گلوگاه راهبردی زنجیره تأمین بزرگترین اقتصاد جهان.» به گفته او، بیطرفی کانال حالا در معرض آزمون قرار گرفته است. خورخه هاینه، استاد افتخاری دانشگاه شیلی، اما این مناقشه را «کاملاً بیدلیل» میداند و میگوید سیکی هاچیسون از سال ۱۹۹۷، یعنی چند ماه قبل از بازگشت هنگکنگ به چین، در کانال فعالیت میکند و فقط مدیریت کانتینرها را بر عهده دارد، نه خود کانال را.
حرفهای تند چین و دفاع پاناما
لین جیان، سخنگوی وزارت امور خارجه چین، در ماه آوریل با لحنی تند پرسید: «چه کسی کانال پاناما را برای مدتی طولانی اشغال کرد، با نیروی نظامی به پاناما حمله کرد و حاکمیتش را زیر پا گذاشت؟ چه کسی چشم طمع به این آبراه دارد؟ پاسخ کاملاً روشن است.» فو کونگ، سفیر چین در سازمان ملل، هم در نشست اوت ۲۰۲۵ گفت: «دروغپردازی و حملات بیاساس آمریکا علیه چین چیزی جز بهانهای برای به دست گرفتن کنترل کانال نیست.» خوسه رائول مولینو، رئیسجمهور پاناما، هم تأکید کرده که حاکمیت کشورش بر کانال قطعی است و بیطرفی آن «تنها و بهترین دفاع» در برابر تهدیدهاست.
سرریز ژئوپلیتیکی و قربانیان کوچک
تحلیلگران این مناقشه را نوعی سرریز ژئوپلیتیکی میدانند؛ درگیری در یک منطقه، رقابت را در منطقه دیگر تشدید میکند. خورخه هاینه میگوید: «بهدلیل جنگ در خاورمیانه و اختلال در هرمز، فشار بر پاناما زیاد شده و تنش چین و آمریکا بیشتر شده است.» اورلاندو جی پرز هم میگوید: «میبینیم که سناریویی مشابه، چه در هرمز و چه در دریای سرخ، بارها تکرار میشود. مناقشه بر سر آبراههای راهبردی به صحنهای برای رقابتهای ژئوپلیتیکی بزرگتر تبدیل میشود.» و در این میان، کشورهای کوچکی مثل پاناما، یمن و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، مجبورند هزینههای اختلاف قدرتهای بزرگ را بپردازند، در حالی که توان بسیار محدودی برای کنار کشیدن از این رقابت دارند. چه نمایش غمانگیزی!