تعطیلی‌های مکرر سفارت آلمان در تهران، جهش‌های وحشتناک نرخ ارز و پیچ‌وخم‌های اداری که گویی از دل هزارتوهای وزارت خارجه برآمده‌اند، مسیر مهاجرت تحصیلی به آلمان را به یک ماراتن فرساینده تبدیل کرده‌اند. این فقط یک وقفه اداری نیست؛ بلکه چرخه‌ای از اضطراب، بلاتکلیفی و فشارهای اقتصادی است که بر دوش جوانانی سنگینی می‌کند که سال‌هاست برای رسیدن به صندلی دانشگاه‌های آلمان، با هفت‌خوان رستم دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
وقتی سفارت تعطیل می‌شود، رویاها هم تعلیق می‌شوند
مهسا از شیراز، یکی از همین دانشجویان، در گفت‌وگو با دویچه‌وله فارسی، عملکرد شرکت کارگزار سفارت را «بد» توصیف می‌کند و می‌گوید: «از هر ۴۰۰ یا ۵۰۰ تماسی که می‌گرفتم، شاید فقط یک بار گوشی را برمی‌داشتند؛ آن هم فقط برای اینکه بگویند کاملاً بی‌اطلاع هستند.» این بلاتکلیفی، به سرعت با بحران اقتصادی گره خورده است. جهش نرخ یورو از ۱۵۰ به ۲۵۰ هزار تومان، هزینه‌های مهاجرت تحصیلی را به مرز سرسام‌آور چهار میلیارد تومان رسانده است؛ رقمی که برای خانواده‌های ایرانی، نه یک رویا، که یک کابوس تمام‌عیار است.
مهسا تعریف می‌کند که پدر ۷۰ ساله‌اش برای دلگرمی، با صدایی لرزان به او وعده می‌دهد: «اگر سفارت وقت داد غصه نخور، ماشینم را می‌فروشم.» مادرش اما تاب تحمل این استرس را ندارد و مدام با سردردهای عصبی از او می‌پرسد: «اصلاً چرا تصمیم گرفتی بروی؟»
کابوس هزینه‌ها؛ از آزمون زبان تا سفرهای اضطراری
کابوس هزینه‌ها اما به همین جا ختم نمی‌شود. هراس از بسته شدن ناگهانی مرزها، مهسا را مجبور کرد تا برای از دست ندادن آزمون زبان، سراسیمه راهی ترکیه شود؛ سفری اضطراری و ناخواسته که ۷۰ میلیون تومان دیگر روی دستش خرج گذاشت. این اضطراب‌ها باعث شده تا برخی متقاضیان حتی پیش از شروع پروسه، به فکر راه‌های جایگزین بیفتند. مینا از سنندج، دیگر متقاضی ویزای تحصیلی، می‌گوید: «حتی وقتی به معطلی‌ها و دردسرهای سفارت فکر می‌کنم، گاهی به سرم می‌زند که کلاً قید اقدام از ایران را بزنم و به یک کشور دیگر بروم؛ شش‌هفت ماه تمام هزینه‌هایش را به جان بخرم تا حداقل خیالم راحت باشد.»
تضاد تلخ؛ آغوش باز دانشگاه و برخورد سرد در سفارت
در میان تمام این اضطراب‌ها، رفتار دانشگاه آلمانی تنها دلگرمی مهسا است. زمان مصاحبه او دقیقاً با شب حمله اسرائیل به ایران و اختلال شدید اینترنت همزمان می‌شود؛ اتفاقی که او را مجبور می‌کند شبانه خودش را به تهران برساند تا با سیم‌کارت یکی از آشنایان در جلسه آنلاین شرکت کند. با وجود این شرایط پرالتهاب، اساتید آلمانی به او اطمینان می‌دهند که جای هیچ نگرانی نیست. آن‌ها نه‌تنها مهلت ثبت‌نامش را تا پایان سپتامبر تمدید می‌کنند، بلکه مدیر گروه با پیامی صمیمانه می‌نویسد: «این خبر فوق‌العاده‌ای بود، ما منتظر خوش‌آمدگویی به تو هستیم.»
اما این برخورد همدلانه، با آنچه در مقابل سفارت گذشته تفاوت زیادی دارد. مهسا با اشاره به یکی از تجمع‌های اعتراضی متقاضیان می‌گوید یکی از کارمندان سفارت آلمان با صراحت به آن‌ها اعلام کرده بود: «شما در اولویت ما نیستید؛ اولویت فعلی دولت آلمان اقتصاد و ویزاهای کاری است، می‌توانید به کشورهای دیگری مثل فنلاند بروید.» شنیدن این حرف‌ها، مانند ریختن یک سطل آب یخ بر سر متقاضیان بود و حتی باعث شد میان متقاضیان ویزای تحصیلی و کاری تنش‌هایی شکل بگیرد.
تنگنای دیپلماتیک و پاسخ برلین
وزارت امور خارجه آلمان در پاسخ به دویچه‌وله، ریشه اصلی این محدودیت‌ها را در «وضعیت امنیتی و تصمیمات سیاسی» می‌داند. این وزارتخانه تأکید می‌کند که شرایط اخیر، وضعیت دشواری را که از سال گذشته به دلیل تیرگی روابط میان دو کشور ایجاد شده بود، تشدید کرده است. به گفته وزارت امور خارجه آلمان: «بر اساس تصمیم سیاسی طرف ایرانی، شمار کارکنان اعزامی در بخش روادید ما در تهران باید به شدت کاهش می‌یافت و این امر به‌طور اجتناب‌ناپذیری بر ظرفیت رسیدگی به پرونده‌ها تأثیر گذاشته است.»
حتی پس از آنکه در اواخر آگوست روند دریافت مدارک دانشجویی توسط شرکت کارگزار از سر گرفته شده، متقاضیان همچنان از روند نوبت‌دهی گلایه دارند. مهسا می‌گوید: «گاهی روز پنجشنبه ایمیل می‌زنند و برای روز یکشنبه وقت تحویل مدارک تعیین می‌کنند.» در بازار پرالتهاب ارز ایران، آماده کردن اسناد تمکن مالی و تهیه بیمه در چنین فرصت کوتاهی عملاً ناممکن است.
سراب اولویت‌بندی و چشمانداز آینده
یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های دانشجویان، از دست رفتن مهلت ثبت‌نام در دانشگاه‌هاست. وزارت امور خارجه آلمان اما اعمال اولویت‌بندی برای دانشجویان در نوبت را «غیرعملی» می‌داند و تأکید می‌کند که اولویت‌بندی تنها در صورتی اعمال می‌شود که دانشجو از منابع عمومی آلمان بورسیه دریافت کند یا مدارک دانشگاهی از پیش اخذ شده داشته باشد. با این حال، برلین وعده راه‌اندازی سامانه‌ای با عنوان «پورتال خارج از کشور» را در سهماهه پایانی سال ۲۰۲۶ داده است تا ثبت آنلاین درخواست‌ها در سفارت تهران ممکن شود.
آیا ویزای آلمان برای ایرانیان به سراب تبدیل شده است؟
دریافت ویزای تحصیلی آلمان برای متقاضیان ایرانی، تحت تأثیر محدودیت‌های دیپلماتیک و نوسانات اقتصادی به روندی پیچیده و زمان‌بر تبدیل شده است. اگرچه وزارت خارجه آلمان با وعده راه‌اندازی سامانه‌های دیجیتال تلاش می‌کند چشمانداز مشخص‌تری برای آینده ارائه دهد، اما دانشجویان در مسیر رسیدن به دانشگاه، با چالش‌های مالی و روانی متعددی روبه‌رو هستند. این شرایط نشان می‌دهد که مهاجرت تحصیلی در حال حاضر، علاوه بر برنامه‌ریزی علمی، نیازمند آمادگی خانواده‌ها برای مواجهه با موانع پیش‌بینی‌نشده است.
سوالات متداول درباره ویزای تحصیلی آلمان برای ایرانیان
چرا سفارت آلمان در تهران تعطیل می‌شود؟
تعطیلی‌های موقت سفارت آلمان در تهران به دلیل تنش‌های منطقه‌ای و تصمیمات سیاسی دو کشور رخ می‌دهد. وزارت خارجه آلمان اعلام کرده که کاهش کارکنان بخش روادید در تهران، بر اساس تصمیم سیاسی طرف ایرانی بوده است.
هزینه مهاجرت تحصیلی به آلمان برای ایرانیان چقدر است؟
با توجه به نوسانات ارزی، هزینه‌های مهاجرت تحصیلی به آلمان به مرز چهار میلیارد تومان رسیده است. این رقم شامل هزینه‌های زبان، آزمون‌ها، سفرهای اضطراری و تمکن مالی می‌شود.
آیا اولویت‌بندی برای دانشجویان ایرانی در سفارت آلمان وجود دارد؟
وزارت خارجه آلمان اعلام کرده که اولویت‌بندی تنها برای دانشجویانی اعمال می‌شود که بورسیه تحصیلی از منابع عمومی آلمان دریافت کرده‌اند یا مدارک دانشگاهی از پیش اخذ شده دارند. سایر متقاضیان به ترتیب زمانی ثبت‌نام نوبت می‌گیرند.