قاآنی در بغداد؛ روباه پیر به دنبال چه میگردد؟
در آستانه ضربالاجل ۳۰ سپتامبر (۸ مهر) برای خلع سلاح یا رسمیسازی تسلیحات گروههای مسلح خارج از ساختار دولت عراق، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه، با هیاتی عالیرتبه ناگهان در بغداد ظاهر شد. این سفر از پیش اعلامنشده، آن هم در حساسترین مقطع سیاسی عراق، بوی ماجرایی تازه میدهد؛ ماجرایی که نه فقط درباره سلاح، بلکه درباره بقای سیاسی و اقتصادی متحدان تهران در عراق است.
قاآنی در بغداد با چه کسانی دیدار کرد و چه میخواهد؟
به گزارش منابع آگاه به سایت کردستان۲۴، قاآنی ریاست هیاتی نظامی و امنیتی را بر عهده دارد و تاکنون با هادی العامری، رهبر سازمان بدر، دیدار کرده است. مذاکرات او حول دو محور اصلی میچرخد: «سرنوشت سلاح گروههای مسلح عراقی» و «ترتیبات صادرات نفت عراق از طریق تنگه هرمز». جالب است که فرمانده سپاه قدس، درست وقتی دولت عراق میخواهد تکلیف این گروهها را روشن کند، به بغداد آمده تا نقشههای تازهای برای حفظ نفوذ تهران بچیند.
چرا خلع سلاح در عراق پیچیدهتر از حزبالله لبنان است؟
مهرداد فرهمند، تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در گفتوگو با دویچه وله فارسی میگوید: «موضوع خلع سلاح در عراق بسیار پیچیدهتر از حزبالله است.» به گفته او، حزبالله سابقه طولانی چریکی دارد و میتواند به فعالیت زیرزمینی بازگردد، اما در عراق گروههایی با رهبران و اهداف متفاوت داریم که بسیاری از آنها اساساً سابقه چریکی ندارند. فرهمند اضافه میکند: «بخشی از این گروهها بیشتر به شبکههایی با منافع اقتصادی گسترده شباهت دارند و منافع اقتصادی در مورد آنها بسیار تعیینکننده است.»
اقتصاد؛ راز پنهان مقاومت گروههای مسلح عراقی
فرهمند معتقد است عراق کشور ثروتمندی است و گروههای شبهنظامی شیعه، چه در چارچوب حشد شعبی و چه خارج از آن، از منافع اقتصادی قابل توجهی برخوردارند. به همین دلیل، از دست دادن پایگاههای اقتصادی برای این گروهها مسئلهای اساسی است. کامران متین، دانشیار روابط بینالملل دانشگاه ساسکس نیز میگوید: «هدف اصلی سفر قاآنی محدود کردن تاثیرات منفی طرح دولت عراق برای ادغام نیروهای شبهنظامی شیعه، از جمله گروههایی که در عمل توسط تهران کنترل میشوند، است.»
آیا گروههای مسلح عراقی به ایران وابستهاند؟
فرهمند هشدار میدهد که نباید میزان وابستگی این گروهها به ایران را بیش از اندازه برآورد کرد. به گفته او، برخلاف حزبالله، این گروهها به کمک مالی خارجی وابستگی تعیینکننده ندارند و تا حد زیادی از منابع اقتصادی داخل عراق تغذیه میکنند. او میگوید: «این گروهها حساب این را کردند که اگر زمانی ایران هم نبود، بتوانند روی پای خودشان بایستند.» حمایت ایران همچنان مهم است، اما از دست رفتن آن لزوماً به معنای پایان حیات سیاسی یا نظامی آنها نیست.
پیام سپاه به متحدان عراقی: حمله به عربستان را متوقف کنید
عبدالرحمن الجزائری، رئیس دفتر سیاسی جریان الوطنی عراق، به کردستان۲۴ گفته است که مقامات ارشد سپاه پاسداران اخیراً پیامی به هادی العامری رساندهاند و از گروههای مسلح عراقی خواستهاند حملات علیه عربستان سعودی را متوقف کنند. این پیام خطاب به حرکت النجباء، کتائب حزبالله و گروه ابوعلاء الولائی بوده و تهران آنها را به پیگیری کانالهای سیاسی و دیپلماتیک تشویق کرده است. گویا روباه پیر فهمیده که آتشبازی در منطقه، آشیانه خودش را هم میسوزاند.
قاآنی در بغداد به دنبال چیست؟ کنترل یا معامله؟
فرهمند میگوید قاآنی در بغداد بیشتر در پی آن است که ببیند چه چیزی از طرف مقابل میتواند بگیرد؛ یعنی چه میزان میتواند بر گروههای شیعه عراقی اثر بگذارد و آنها را با شرایط جدید هماهنگ کند. به گفته او، قاآنی نگران است که در شرایط جدید چه میزان از نفوذ تهران بر این گروهها باقی خواهد ماند و چگونه میتوان منافع حشد شعبی و گروههای شبهنظامی شیعه را در مذاکرات سیاسی حفظ کرد. متین نیز معتقد است این سفر را باید در چارچوب گستردهتر تحولات منطقه و مسیر دیپلماسی ایران و آمریکا دید.
ضربالاجل ۳۰ سپتامبر؛ آزمون نفوذ ایران یا اقتدار بغداد؟
پرسش اصلی این است که آیا هدف تهران صرفاً کنترل و تعدیل رفتار گروههای مسلح عراقی است یا جمهوری اسلامی میکوشد نفوذ سیاسی و امنیتی خود و متحدانش را در ساختار قدرت عراق حفظ کند. مسئله صادرات نفت عراق نیز میتواند یکی از اهرمهای مهم تهران باشد. متین معتقد است جمهوری اسلامی میتواند برای کند کردن روند ادغام نیروهای شیعه، از اهرم ممانعت از صدور نفت عراق از تنگه هرمز استفاده کند. با این حال، بهبود روابط عراق و ترکیه و امکان افزایش صادرات نفت از مسیر خطوط لوله به بنادر مدیترانهای ترکیه، اثربخشی این اهرم را در بلندمدت محدود میکند.
آینده گروههای مسلح عراق و نقش آمریکا
سفر قاآنی به بغداد را نمیتوان صرفاً یک ماموریت برای تعیین تکلیف سلاح گروههای مسلح دانست. مسئله همزمان، حفظ جایگاه سیاسی و اقتصادی این گروهها، مدیریت رفتار آنها در برابر کشورهای منطقه، میزان نفوذ واقعی تهران بر متحدان عراقی خود و چگونگی حفظ منافع آنها در ساختار سیاسی عراق است. به گفته متین، اکنون باید دید واکنش آمریکا و تام باراک، نماینده ویژه ترامپ در عراق، به این تحولات چه خواهد بود. ضربالاجل ۳۰ سپتامبر تنها آزمونی برای «خلع سلاح» نیست؛ بلکه آزمونی برای «میزان نفوذ جمهوری اسلامی» و توان دولت بغداد برای بازتعریف رابطه میان سلاح، قدرت سیاسی و منابع اقتصادی در عراق است.
سوالات متداول درباره سفر قاآنی به بغداد
هدف اصلی سفر قاآنی به بغداد چیست؟
هدف اصلی، مدیریت روند خلع سلاح گروههای مسلح عراقی و حفظ نفوذ سیاسی و اقتصادی تهران بر این گروهها در ساختار قدرت عراق است.
چرا گروههای مسلح عراقی با خلع سلاح مخالفت میکنند؟
زیرا این گروهها از منافع اقتصادی گستردهای در عراق برخوردارند و از دست دادن پایگاههای اقتصادی برای آنها مسئلهای اساسی است.
نقش تنگه هرمز در مذاکرات قاآنی چیست؟
تهران میتواند از اهرم ممانعت از صدور نفت عراق از تنگه هرمز برای کند کردن روند ادغام نیروهای شیعه استفاده کند، اما مسیرهای جایگزین مانند خطوط لوله ترکیه اثربخشی این اهرم را محدود میکند.