در دنیای سیاست، گاهی یک امضا میتواند آتش یک جنگ سرد را شعلهور کند. این بار اما، یک امضای گمشده در بغداد، پرده از رقابتهای پشت پرده تهران و آنکارا برداشت. ماجرا از این قرار است که در جریان نشست خبری مشترک رجب طیب اردوغان و علی زیدی، نخستوزیر عراق، در ۲۸ ژوئیه، یک اتفاق عجیب و غریب افتاد. آقای اردوغان که با لبخند و اعتماد به نفس پای میز امضا نشسته بود، ناگهان متوجه شد که به جای پنج توافق پیشبینی شده، تنها چهار سند روی میز است. گویی یک مهمان ناخوانده، مهمترین برگه را از زیر دماغش قاپیده باشد.
وزیری که 'نه' گفت و تهران را به میدان آورد
این 'بحران امضا'، همانطور که رسانههای ترکیه به شوخی و جدی نامیدند، ریشه در خودداری وهب سلمان الحسنی، وزیر حملونقل عراق، از امضای توافق مربوط به پروژه راهبردی 'جاده توسعه' داشت. الحسنی، که از چهرههای ارشد سازمان بدر و نزدیک به تهران است، با یک 'نه' ساده، نقشههای آنکارا را به هم ریخت. هرچند علی زیدی، نخستوزیر عراق، در نهایت با مداخله مستقیم، توافق را امضا کرد، اما این ماجرا به اندازه کافی برای تحلیلگران ترک جذاب بود تا انگشت اتهام را به سمت ایران نشانه بگیرند.
پروژه 'جاده توسعه': رقیبی برای کریدورهای ایران
پروژه 'جاده توسعه' قرار است بصره را از طریق شبکه ریلی و جادهای ترکیه به اروپا متصل کند. این یعنی یک کریدور جدید که میتواند کریدورهای انرژی و حملونقل ایران را به حاشیه براند. به زبان ساده، اگر این پروژه به سرانجام برسد، عراق و ترکیه تبدیل به یک شاهراه اقتصادی میشوند و ایران از این بازی خارج میشود. طبیعی است که این موضوع برای تهران که همیشه به موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز و کریدورهای منطقهای میبالد، یک کابوس تمامعیار باشد.
تحلیلگران ترک: 'این کار به دستور ایران بود'
احمد هاکان، سردبیر روزنامه حریت که به دولت ترکیه نزدیک است، در مطلبی نوشت که الحسنی 'وابسته به ایران' است و تلویحاً این پرسش را مطرح کرد که آیا چنین اقدامی میتوانسته بدون اطلاع یا حمایت تهران صورت گرفته باشد. یکی از تحلیلگران ترک نیز در گفتوگو با جُنیت اوزدمیر، روزنامهنگار مشهور ترک، صریحتر گفت: 'احتمالاً [وزیر عراقی] به دستور ایران از امضای توافق خودداری کرده بود... با امضای این توافقها، عملاً کریدور انرژی ایران به حاشیه رانده میشود.'
تهران و ترس از دست دادن نفوذ در عراق
اوکتای وورال، سیاستمدار پیشین ترکیه، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: 'ممکن است ایران این پروژه را صرفاً یک رقیب اقتصادی نبیند، بلکه آن را یک کریدور ژئوپلیتیک بداند که میتواند نفوذ تهران بر عراق را در حوزههای حملونقل، تجارت و سیاست محدود کند.' او همچنین اشاره کرد که تهران از این موضوع ناخشنود است که پروژه جاده توسعه به هیچ شکل و در هیچ بخشی به خاک ایران متصل نیست. یعنی ایران در این بازی نه تنها برنده نیست، بلکه بازنده مطلق است.
نقش سازمان بدر و بازی دوگانه عراق
احمد اویسال، استاد دانشگاه، نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که مخالفت اولیه وزیر از مخالفت ایران با پروژه جاده توسعه ناشی میشود؛ پروژهای که به گفته او 'عراق را تقویت میکند و جایگزینی برای ایران فراهم میآورد.' او همچنین استدلال کرد که ایران از گروههایی مانند تشکیلات سیاسی سازمان بدر برای تضعیف منافع عراق استفاده میکند. این یعنی عراق، که خود را در میان دو آتش بزرگ یافته، مجبور است بین خواستههای تهران و آنکارا یکی را انتخاب کند. و این انتخاب، برای یک کشور ضعیف و وابسته، همیشه سخت و پرخطر است.
آیا 'جاده توسعه' میتواند ایران را به حاشیه براند؟
روزنامه صباح از رسانههای اصلی نزدیک به دولت ترکیه، نیز گفتوگویی با جان آکون، پژوهشگر ترک، منتشر کرد. آکون در این مصاحبه گفت این پروژه میتواند اهمیت راهبردی ایران را در شبکههای ارتباطی و ترانزیتی منطقه کاهش دهد و همچنین بخشی از اهرم فشاری را که ایران از موقعیت خود در تنگه هرمز به دست میآورد، تضعیف کند. او همچنین استدلال کرد که طرحهایی مانند 'دالان زنگزور' در قفقاز، 'جاده توسعه' و 'راهآهن حجاز' در خاورمیانه، بازتاب سیاست 'مالکیت منطقهای' آنکارا هستند؛ سیاستی که به گفته او نه تنها به نفع ترکیه، بلکه به سود همه کشورهای همسایه و حتی ایران تمام میشود. اما سوال اینجاست: آیا ایران این را باور میکند؟ یا همچنان به بازیهای پشت پرده و امضاهای گمشده ادامه خواهد داد؟
سوالات متداول درباره 'بحران امضا' در بغداد
چرا وزیر حملونقل عراق از امضای توافق 'جاده توسعه' خودداری کرد؟
به گفته تحلیلگران ترک، وهب سلمان الحسنی، وزیر حملونقل عراق، به دلیل نزدیکی به ایران و احتمالاً به دستور تهران، از امضای این توافق خودداری کرد. این پروژه میتواند نفوذ ایران در عراق را کاهش دهد و کریدورهای انرژی ایران را به حاشیه براند.
پروژه 'جاده توسعه' چه اهمیتی برای ترکیه و ایران دارد؟
این پروژه بصره را از طریق شبکه ریلی و جادهای ترکیه به اروپا متصل میکند. برای ترکیه، این یعنی نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیک بیشتر در منطقه. برای ایران، این پروژه یک رقیب جدی است که میتواند موقعیت راهبردی تهران در حملونقل و انرژی منطقهای را تضعیف کند.
آیا ایران واقعاً با این پروژه مخالف است؟
بر اساس اظهارات تحلیلگران و سیاستمداران ترک، ایران به شدت با این پروژه مخالف است، زیرا به هیچ شکل به خاک ایران متصل نیست و میتواند نفوذ تهران بر عراق را محدود کند. این مخالفت از طریق گروههای نزدیک به ایران در عراق، مانند سازمان بدر، اعمال میشود.