بیست‌وپنج سال از آن روزی که برج‌های دوقلو فرو ریختند می‌گذرد، اما القاعده هنوز هم برای ما سورپرایز دارد. این گروه تازه یک ویدیوی ۵۲ دقیقه‌ای منتشر کرده که در آن، برای اولین بار، حمزه بن‌لادن، پسر اسامه، رو به دوربین حرف می‌زند. همان کسی که آمریکا در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد کشته شده، حالا دوباره ظاهر شده تا ذهن تحلیلگران را درگیر کند: آیا او واقعاً زنده است یا این هم یک بازی رسانه‌ای دیگر از سوی گروهی که از مرده‌ها هم برای تبلیغات استفاده می‌کند؟
ویدیوی جدید القاعده چه چیزی نشان می‌دهد؟
القاعده به مناسبت سالگرد حملات ۱۱ سپتامبر، یک مستند ۵۲ دقیقه‌ای با عنوان «۲۵ سال پس از ۱۱ سپتامبر» منتشر کرده است. این ویدیو که توسط «السحاب»، شاخه رسانه‌ای القاعده، در تلگرام و راکت‌چت منتشر شده، «بخش اول» نام دارد و در پایانش نوشته شده «انشاءالله ادامه دارد». یعنی هنوز قرار است بیشتر بشنویم.
در این ویدیو، حمزه بن‌لادن در سه کلیپ جداگانه ظاهر می‌شود که ظاهراً از یک ضبط واحد گرفته شده‌اند. او با عمامه سفید و پشت دیوار گلی، پیام‌های کلی جهادی می‌دهد؛ پیام‌هایی که به هیچ رویداد مشخصی اشاره نمی‌کنند و همین ابهام، تعیین زمان ضبط را غیرممکن می‌کند. القاعده هم عمداً هیچ اشاره‌ای نمی‌کند که او زنده است یا مرده؛ نه «حفظه‌الله» برای زنده‌ها، نه «رحمه‌الله» برای مرده‌ها. فقط «مجاهد شیخ حمزه بن‌لادن».
آمریکا گفت کشته شده، القاعده می‌گوید شاید زنده است
دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که حمزه بن‌لادن در یک عملیات ضدتروریسم در مرز افغانستان و پاکستان کشته شده. اما هیچ‌کس نگفت کجا، کی و چطور. حالا القاعده با این ویدیو، نه تأیید می‌کند نه تکذیب. این دقیقاً همان بازی ابهامی است که این گروه بلد است چطور اجرا کند.
ناظران می‌گویند این ابهام عمدی است. القاعده می‌خواهد هم حامیانش را امیدوار نگه دارد، هم دشمنانش را گیج کند. یک تیر و دو نشان.
چرا حمزه بن‌لادن اینقدر مهم است؟
حمزه بن‌لادن، پسر بنیان‌گذار القاعده، بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸ در فعالیت‌های رسانه‌ای این گروه نقش فعالی داشت. پیام‌هایش معمولاً مکتوب یا صوتی بود و تصاویرش فقط از دوران کودکی. حالا برای اولین بار، چهره‌اش را رو به دوربین می‌بینیم. این اتفاق در محافل جهادی حسابی سر و صدا کرده، اما نه آن‌قدر که انتظار می‌رفت.
حمید القاوسی، ناظر شناخته‌شده جریان‌های جهادی، می‌گوید از محتوای ویدیو معلوم نیست هیچ‌کدام از این افراد زنده هستند یا مرده. او هم معتقد است این ابهام عمدی است.
آیا این ویدیو تأیید مرگ حمزه بن‌لادن است؟
عبدالسید، پژوهشگر ساکن سوئد که روی رسانه‌های القاعده کار می‌کند، نظر جالبی دارد. او می‌گوید القاعده معمولاً تصاویر رهبرانش را بعد از مرگشان با چهره باز منتشر می‌کند. مثلاً در سال ۲۰۲۲، ویدیویی از مولانا عاصم عمر منتشر شد که سال ۲۰۱۹ کشته شده بود. یا در سال ۲۰۲۴، تصاویر فرماندهان کشته‌شده‌ای مثل خالد حبیب و ابوعبیده المصری برای اولین بار منتشر شد.
به باور عبدالسید، انتشار تصاویر واضح از حمزه بن‌لادن در واقع تأیید مرگ اوست. چون اگر زنده بود، به خاطر مسائل امنیتی هرگز چنین کاری نمی‌کردند.
سیف‌العدل؛ رهبر پنهان القاعده
در این ویدیو، سیف‌العدل که گفته می‌شود رهبر فعلی القاعده است، فقط با عنوان «شیخ» معرفی شده و نقل‌قول‌هایی از کتابش آورده شده. اما هیچ اشاره‌ای به رهبری او یا محل حضورش نشده. سیف‌العدل، سرهنگ دوم پیشین نیروهای ویژه مصر، سال‌هاست که در هاله‌ای از ابهام زندگی می‌کند. برخی می‌گویند در ایران است، برخی می‌گویند نه. القاعده هم عمداً این ابهام را حفظ کرده.
احسان‌الله تیپو، روزنامه‌نگار پاکستانی، می‌گوید القاعده مرگ ایمن الظواهری را تأیید نکرده چون اگر بپذیرد، یعنی او در افغانستان بوده و این برای طالبان دردسرساز می‌شود. به همین دلیل، سیف‌العدل هم رسماً معرفی نشده.
بازی رسانه‌ای القاعده برای جذب نسل جدید
سارا هارموش، کارشناس مسائل دفاعی، می‌گوید این ویدیو ترکیبی هوشمندانه است: سیف‌العدل ایدئولوژی را می‌سازد و حمزه بن‌لادن نام و میراث خانوادگی را ارائه می‌دهد. به عبارت دیگر، «ایدئولوژی تدوین‌شده در سطح رهبری، با صدای پسر بنیان‌گذار القاعده ارائه می‌شود».
این ویدیو در حالی منتشر شده که جنبش جهانی جهادی با چالش‌های داخلی مواجه است. مینا لامی، کارشناس بی‌بیسی مانیتورینگ، می‌گوید بحث‌هایی درباره کارآمدی مدل سنتی «جهاد جهانی» در مقایسه با مدل‌های محلی‌تر مثل طالبان یا هیئت تحریر شام در جریان است. القاعده با این ویدیو می‌خواهد بگوید ما هنوز هم همان‌هاییم.
پاسخ به پرسش‌های کلیدی
آیا حمزه بن‌لادن واقعاً زنده است؟
شواهد متناقض است. آمریکا می‌گوید او در سال ۲۰۱۹ کشته شده، اما القاعده نه تأیید می‌کند نه تکذیب. برخی کارشناسان معتقدند انتشار تصاویر جدید، نشانه مرگ اوست، چون القاعده برای رهبران زنده چنین کاری نمی‌کند.
چرا القاعده ابهام را حفظ کرده است؟
ابهام، ابزار تبلیغاتی است. هم حامیان را امیدوار نگه می‌دارد، هم دشمنان را گیج می‌کند. القاعده از این روش برای چهره‌هایی مثل ایمن الظواهری و سیف‌العدل هم استفاده کرده است.
نقش سیف‌العدل در این ویدیو چیست؟
سیف‌العدل به عنوان رهبر غیررسمی القاعده، نقل‌قول‌هایش پایه اصلی استدلال ویدیو را تشکیل می‌دهد، اما تصویر جدیدی از او منتشر نشده. این نشان می‌دهد که هنوز رسماً به عنوان رهبر معرفی نشده است.
نتیجه‌گیری: یک نمایش ابهام‌آمیز دیگر
القاعده با این ویدیو، یک بار دیگر نشان داد که در هنر ابهام‌آفرینی استاد است. حمزه بن‌لادن، چه زنده باشد چه مرده، حالا به یک نماد تبدیل شده؛ نمادی برای جذب نسل جدید و اثبات تداوم ایدئولوژیک. و ما هم مثل همیشه، فقط می‌توانیم تماشا کنیم و حدس بزنیم.