در سپتامبر و اکتبر ۲۰۲۶، هیئت وزیران جمهوری آذربایجان مقررات جدیدی را تصویب کرد که به گزارش بی‌بی‌سی، ورود دختران محجبه و معلمان با روسری را به مدارس ممنوع کرده است. نتیجه؟ اعتراضی گسترده در کشوری که حکومتش به مهار هرگونه نارضایتی شهرت دارد.
در ۱۲ اکتبر، دانش‌آموزان در باکو کلاس‌های درس را به خیابان بردند و به جای زنگ مدرسه، صدای شعارهایشان بلند شد. این صحنه برای ما ایرانی‌ها آشناست؛ با این تفاوت که در آن سوی مرز، معترضان خواستار حق پوشیدن حجاب‌اند و حکومت، حکومتی سکولار است.
چه اتفاقی در مدارس آذربایجان افتاده است؟
مقررات جدید که رسماً «مقررات پوشش سکولار» نامیده می‌شود، هرچند صراحتاً از حجاب نامی نبرده، اما ویدئوهای منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد دختران کم‌سن‌وسال محجبه از ورود به مدرسه بازمانده‌اند. در باکو و سومقاییت، معلمانی گفته‌اند مدیران مدارس از آنان خواسته‌اند یا روسری‌هایشان را بردارند یا استعفا دهند.
یکی از معلمان محروم از کلاس به بی‌بی‌سی گفت:
«در مدرسه شماره ۱۱۷ کار می‌کنم. از قبل از ساعت هشت آمده‌ایم. اجازه نمی‌دهند وارد کلاس‌ها شویم. همکارانم هم اینجا هستند. همه ما محجبه‌ایم. هیچ‌کس نمی‌خواهد حجابش را بردارد. ما را در یک اتاق نگه داشته‌اند و می‌گویند منتظر بمانید.»
وزارت کشور آذربایجان اعلام کرده ۳۷ نفر بازداشت شده‌اند، اما فعالان می‌گویند این رقم از ۲۰۰ نفر فراتر رفته است. کاربران همچنین از اختلال در دسترسی به اینستاگرام و تیکتاک خبر داده‌اند؛ به مقامات آذربایجانی هم تسلیت می‌گوییم که در فیلترینگ، شاگرد وفادار ملاها هستند و نیازی به مشاوره ندارند.
پلاکاردی که نباید فراموش کنیم
یکی از پلاکاردهای معترضان نوشته بود: «حجاب مانع تحصیل نیست.» این جمله را نگه داریم، چون دقیقاً همان چیزی است که ما در ایران با معنای معکوسش زندگی می‌کنیم. در جمهوری اسلامی، دختران و زنان برای بی‌حجابی از کلاس، دانشگاه و حتی محاکمه و زندان بی‌بهره می‌مانند و حالا در باکو، آینه وار، دختران محجبه از تحصیل محروم می‌شوند.
اصل ماجرا ساده است: دولت نباید سلیقه‌اش را به تن زنان تحمیل کند؛ نه با چادر و نه با ممنوعیت چادر. زنان آذربایجانی محجبه‌ای که معترض‌اند، نمی‌خواهند بین نان و ایمان یکی را انتخاب کنند، همان‌طور که زنان ایرانی‌ای که روسری برنمی‌دارند، نباید بین تحصیل و آزادی یکی را انتخاب کنند.
تاریخ تکرار می‌شود، این بار در سکولارترین جمهوری شیعه
این نخستین بار نیست که باکو با چنین بحرانی روبه‌رو می‌شود. در دسامبر ۲۰۱۰ نیز صدها نفر در باکو برای حقوق مذهبی دانش‌آموزان دختر راهپیمایی کردند و پلیس ۱۶ نفر را بازداشت کرد. پس از فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱ و پایان ۷۰ سال سرکوب دین، حجاب به‌تدریج در مناطق محافظه‌کار جنوبی مانند ماسالی و لنکران، نزدیک مرز ایران، و نیز در حاشیه باکو گسترش یافت.
حکومت الهام علیاف، رئیس‌جمهور آذربایجان، همیشه نگران «نفوذ خارجی»، به‌ویژه نفوذ ایران، در امور مذهبی بوده است. رسانه‌های نزدیک به دولت نیز این اعتراض‌ها را به تحریک نیروهای بیرونی نسبت داده‌اند. این ترفند کهن را ما خوب می‌شناسیم؛ هر اعتراضی را به دشمن بیرونی وصل کن تا مسئولیت از دوش حکومت برداشته شود.
علیاف میان چکش و سندان
به تحلیل بی‌بی‌سی، علیاف در موقعیت دشواری قرار گرفته است. عقبه‌نشینی ممکن است به معنای امتیازدهی در برابر فشار تلقی شود و موضع سخت‌گیرانه نیز می‌تواند نارضایتی مذهبی را عمیق‌تر کند. سازمان دیدبان حقوق بشر در دسامبر ۲۰۲۵ گزارشی درباره «کارزار طولانی‌مدت سرکوب مخالفان» در آذربایجان منتشر کرده است؛ کشوری که در آن فعالان و روزنامه‌نگاران منتقد در زندان به سر می‌برند.
رئوف میرقادروف، روزنامه‌نگار آذربایجانی ساکن خارج از کشور، به بی‌بی‌سی گفت:
«این اتفاق نشان داد که جامعه آماده نیست همه چیز را تحمل کند.»
او معتقد است حکومت باید وارد «گفتوگو» با جامعه شود. گفتوگو؛ واژه‌ای که در فرهنگ سیاسی جمهوری اسلامی، مترادف سخنرانی یک‌طرفه ملاهاست.
اردوغان هم دست از سر باکو برنمی‌دارد
بحران برای باکو در مرزهایش هم متوقف نمانده است. در ۳ اکتبر، سازمان اسلامگرای اوزگور-در مقابل کنسولگری آذربایجان در استانبول اعتراض برپا کرد. اوکتای سارال، مشاور ارشد اردوغان، جلوگیری از ورود دانش‌آموزان محجبه به مدارس را «غیرقابل قبول» خواند. اردوغان نیز در سخنرانی سپتامبر خود در مجمع عمومی سازمان ملل، محدودیت‌های حجاب در مدارس را «حمله به بنیادی‌ترین حقوق زنان» توصیف کرد؛ جمله‌ای که وقتی از زبان رئیس‌جمهور کشوری می‌آید که خود، معترضان را انبوه در زندان می‌نشاند، طعمی بزمی و فراموش‌نشدنی دارد.
علیاف، که به‌ندرت از ترکیه انتقاد می‌کند، بدون نام بردن از آنکارا گفته است: «در شیوه زندگی ما دخالت نکنید.» این جمله را هم نگه داریم؛ هر حکومتی، چه مقدس و چه سکولار، وقتی از گندش پرده برمی‌دارند، سراغ همین شعار می‌رود.
آیا اعتراض‌ها تهدیدی برای حکومت علیاف است؟
به گزارش بی‌بی‌سی، هنوز زود است بگوییم این اعتراض‌ها به تهدید سیاسی مستقیمی برای حکومت تبدیل شده‌اند. معترضان هنوز رهبر مشخص، ساختار سازمانی و مطالبات سیاسی واحدی ندارند. اما آنچه مسلم است، فشاری است که این اعتراض‌ها بر تصویر «ثبات و کنترل» حکومت وارد می‌کنند؛ تصویری که حکومت‌های خودکامه، چه با عمامه و چه با کت‌وشلوار، بیش از هر چیز به آن دلخور می‌شوند.
خطر واقعی برای علیاف زمانی است که نارضایتی مذهبی با نارضایتی اقتصادی و اجتماعی در هم آمیزد. و آنچه برای ما ایرانی‌ها درس است: در هر دو سو، زن‌ها هستند که پا پیش می‌گذارند و حکومت‌ها هستند که انتخاب می‌کنند بین گفتوگو و سرکوب. تاریخ نشان داده که سرکوب فقط وقت‌خریدن است؛ و زمان، همیشه طرفِ خیابان بوده است.
پرسش‌های پرتکرار
چرا در جمهوری آذربایجان اعتراض بر سر حجاب رخ داد؟
در سپتامبر و اکتبر ۲۰۲۶ دولت آذربایجان «مقررات پوشش سکولار» را در مدارس اعمال کرد که به گزارش بی‌بی‌سی، ورود دختران و معلمان محجبه را ممنوع کرده و موجب اعتراض در چند شهر شد.
چند نفر در اعتراض‌های حجاب آذربایجان بازداشت شدند؟
وزارت کشور آذربایجان اعلام کرده ۳۷ نفر بازداشت شده‌اند، اما فعالان می‌گویند شمار بازداشت‌شدگان از ۲۰۰ نفر بیشتر است.
موضع ترکیه درباره محدودیت حجاب در آذربایجان چیست؟
اردوغان در مجمع عمومی سازمان ملل محدودیت‌های حجاب در مدارس را «حمله به بنیادی‌ترین حقوق زنان» خواند، اما آنکارا از تشدید مناقشه خودداری کرده است.