در حالی که هند هنوز دارد زخم‌های نبردهای یخ‌زده در هیمالیا را التیام می‌بخشد، پاکستان و چین با امضای یک توافقنامه مرزی تازه، آتش زیر خاکستر را دوباره شعله‌ور کردند. این بار نه خبری از تفنگ و گلوله است، بلکه قلم و کاغذی در کار است که قرار است خط مرزی میان دو همسایه را در دره‌ای دورافتاده رسمیت ببخشد؛ دره‌ای که هند آن را «لاداخِ خودش» می‌داند و پاکستان سال‌ها پیش آن را به چین هدیه کرده است.
کمیسیون مشترک مرزی: سازوکاری تازه یا کابوسی قدیمی برای هند؟
هفته گذشته، پاکستان و چین توافقنامه‌ای را برای تشکیل «کمیسیون مشترک مرزی» امضا کردند؛ توافقی که اسلام‌آباد آن را «نقطه‌عطفی مهم» در تعمیق همکاری‌های دو کشور می‌نامد و دهلی نو آن را فاقد «هرگونه مبنای قانونی» می‌داند. راندیر جایسوال، سخنگوی وزارت خارجه هند، با لحنی که بوی خشم می‌داد، گفت: «هیچ مرزی میان پاکستان و چین وجود ندارد. ما این به‌اصطلاح کمیسیون مشترک را که هیچ مبنای قانونی ندارد، رد می‌کنیم.»
این توافق به مرز پاکستان و چین، از جمله دره شکسگام، مربوط می‌شود؛ منطقه‌ای به وسعت حدود ۵۱۸۰ کیلومتر مربع که پاکستان در سال ۱۹۶۳ آن را به چین واگذار کرد، اما هند آن را بخشی از قلمرو خود در لاداخ می‌داند. هند می‌گوید این منطقه بخشی از حکومت محلی سابق جامو و کشمیر بوده و پیش از واگذاری به چین، به‌طور غیرقانونی در تصرف پاکستان قرار داشته است. دولت هند هرگز این توافق را به رسمیت نشناخته و آن را غیرقانونی و فاقد اعتبار می‌داند.
چرا این توافق در این زمان خاص اعلام شد؟
این خبر در مقطعی بسیار حساس منتشر شده است. هند و چین پس از سال‌ها تنش نظامی در امتداد «خط کنترل واقعی»، در تلاش‌اند روابط خود را تثبیت کنند. همزمان، پکن و اسلام‌آباد همکاری‌های خود را در بخش دیگری از این مرز که هند نیز بر آن ادعای مالکیت دارد، گسترش می‌دهند.
جابین تی. جیکوب، استاد دپارتمان روابط بین‌الملل و مطالعات حکمرانی در دانشگاه شیو نادار دهلی، به بی‌بیسی گفت که این تحول جدید در واقع احیای یک سازوکار قدیمی است، نه ایجاد ترتیبی کاملاً تازه. او گفت: «در توافق چین و پاکستان در سال ۱۹۶۳ تشکیل یک کمیسیون مشترک مرزی پیش‌بینی شده بود و تنها مسئله مورد بحث، زمان اجرایی شدن آن است.»
پیام پنهان در دل کوهستان: چین به هند چه می‌گوید؟
کارشناسان می‌گویند زمان انتشار این بیانیه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. حسین حقانی، سفیر پیشین پاکستان در آمریکا و پژوهشگر ارشد کنونی در آکادمی دیپلماتیک انور قرقاش و مؤسسه هادسون، به بی‌بیسی گفت: «چین همواره تصمیم‌های خود را ماه‌ها و حتی سال‌ها پیش برنامه‌ریزی می‌کند، بنابراین تصمیم برای عملیاتی کردن کمیسیون مشترک مرزی نیز باید مدتی پیش اتخاذ شده باشد.»
او افزود: «انتشار این خبر پس از سفر اخیر شی جین‌پینگ به نشست بریکس زمان‌بندی شده بود تا به پاکستان درباره استحکام شراکت راهبردی دو کشور اطمینان دهد و در عین حال به هند یادآوری کند که مشارکت در چارچوب‌های چندجانبه به معنای تغییر نگاه چین به جنوب آسیا نیست.»
کریدور اقتصادی چین و پاکستان: زیرساخت‌هایی که مرزها را جابه‌جا می‌کنند
پاکستان و چین از پیش نیز زیرساخت‌ها و شبکه‌های ارتباطی گسترده‌ای در این منطقه ایجاد کرده‌اند؛ از جمله «کریدور اقتصادی چین و پاکستان» و بزرگراه قره‌قُروم. حسین حقانی گفت این کمیسیون جدید هم جنبه عملی دارد و هم جنبه سیاسی: «ترکیبی از هر دو است. این سازوکاری برای تقویت همکاری در زمینه مرزها، جلوگیری از عبور و مرور غیرقانونی و حفاظت از زیرساخت‌های راهبردی مرتبط با کریدور اقتصادی چین و پاکستان است.»
او افزود که این اقدام همچنین پیامی برای هند دارد مبنی بر اینکه پکن همچنان مسئله کشمیر را از دریچه نگاه پاکستان می‌بیند. حقانی گفت: «چین هرگز موضع هند درباره کشمیر را نپذیرفته است و به گلگت بلتستان از منظر پاکستان نگاه می‌کند، نه از منظر هند.»
اختلافی ژئوپلیتیکی، نه صرفاً نقشه‌ها
حقانی معتقد است اختلاف میان هند و چین فراتر از مسائل حقوقی مربوط به مرزهاست. او گفت: «اختلاف اصلی میان هند و چین بر سر مرزها و حدود مرزی، اختلافی ژئوپلیتیکی و راهبردی است، نه صرفاً اختلافی بر سر نقشه‌ها. بنابراین، مذاکرات مرزی و سازوکارهای مدیریت مرزها در دستیابی به راه‌حل با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند.»
او افزود: «پاکستان همچنان یکی از اهرم‌های بازدارنده چین در برابر هند به شمار می‌رود» و تعامل پکن با اسلام‌آباد نیز همچنان این پیام را به دهلی منتقل خواهد کرد.
نتیجه‌گیری: بازی بزرگ در هیمالیا
اهمیت توافق اخیر شاید کمتر در تغییر فوری وضعیت مرز مورد مناقشه هیمالیا باشد و بیشتر به نهادینه شدن تدریجی ترتیباتی مربوط شود که هند همواره آنها را رد کرده است. به گفته جایسوال، موضع هند همچنان «روشن و ثابت» است: هرگونه تلاش برای مشروعیت بخشیدن به آنچه دهلی آن را اشغال غیرقانونی سرزمین‌های هند توسط پاکستان می‌داند، غیرقابل قبول است و هیچ تأثیری بر حاکمیت هند ندارد. اما در دنیایی که نقشه‌ها با سرعت نور جابه‌جا می‌شوند و قدرت با کابل‌های فیبر نوری و جاده‌های آسفالت سنجیده می‌شود، شاید هند باید به فکر راه‌حلی فراتر از بیانیه‌های تند و تیز باشد.