در حالی که بحث‌ها بر سر دولت موقت و شورای سیاسی داغ است، یک استدلال جدی مطرح می‌شود: بخشی از اعضای دولت موقت آینده باید از نیروهای داخل کشور انتخاب شوند و شرایط امنیتی فعلی اجازه معرفی آنان را نمی‌دهد. اما این بدان معنا نیست که تا آن زمان باید دست روی دست گذاشت و منتظر ماند. پیشنهاد تشکیل «هیئت دبیران پیش از گذار» دقیقاً برای پر کردن این خلأ مطرح شده است.
چرا باید هیئت دبیران پیش از گذار تشکیل شود؟
شاهزاده رضا پهلوی، به عنوان رهبر کنونی جنبش، مسئولیت‌های سنگینی را بر عهده گرفته است. اما هیچ رهبری نمی‌تواند به تنهایی هم با دولت‌های خارجی ارتباط برقرار کند، هم مسائل اقتصادی را دنبال کند، هم با اپوزیسیون گفتگو کند، هم ارتباط با داخل را حفظ کند و هم پاسخگوی رسانه‌ها باشد. تقسیم مسئولیت، ظرفیت رهبری را افزایش می‌دهد و جامعه را از حالت ارتباط با یک فرد خارج کرده و با یک ساختار قابل شناسایی روبه‌رو می‌کند.
این هیئت قرار نیست دولت باشد یا درباره شکل نظام آینده تصمیم بگیرد. وظیفه آن صرفاً پیگیری امور جاری تا زمان تشکیل دولت موقت است. اعضای آن از سوی شاهزاده رضا پهلوی منصوب می‌شوند، حوزه مسئولیت‌شان مشخص است و در همان چارچوب فعالیت می‌کنند. برای جلوگیری از هرگونه ابهام، همزمان با معرفی هر دبیر، شرح وظایف و حدود اختیارات او نیز منتشر خواهد شد.
دبیر، نه وزیر و نه صرفاً مشاور
اعضای این هیئت «وزیر» نیستند، زیرا هنوز دولتی تشکیل نشده است. آنان صرفاً «مشاور» هم نیستند، زیرا وظیفه‌شان فقط ارائه نظر به شاهزاده رضا پهلوی نیست. هر دبیر مسئول پیگیری یک حوزه مشخص است:
- دبیر روابط خارجی: پیگیری ارتباط با دولت‌ها، پارلمان‌ها، نهادهای بین‌المللی و شخصیت‌های سیاسی خارجی.
- دبیر امور اقتصادی: پیگیری تحولات اقتصادی، آثار بحران و تحریم‌ها، مسائل مربوط به استمرار خدمات حیاتی و پیشنهادهای متخصصان اقتصادی برای دوران گذار.
- دبیر ارتباط و هماهنگی با اپوزیسیون: ایجاد و حفظ ارتباط با احزاب، گروه‌ها و شخصیت‌های مستقل اپوزیسیون، اعم از جمهوری‌خواه، مشروطه‌خواه و دیگر نیروها. وظیفه این دبیر جذب دیگران به جریان رضا پهلوی نیست، بلکه ایجاد یک کانال دائمی برای گفتگو، انتقال پیشنهادها، کاهش سوءتفاهم‌ها و یافتن زمینه‌های همکاری است.
- دبیر ارتباط با داخل کشور: پیگیری امور مربوط به ارتباط با نیروهای مدنی، اجتماعی و سیاسی داخل ایران، با رعایت کامل الزامات امنیتی.
- دبیر امور حقوقی و عدالت انتقالی: پیگیری موضوعات حقوقی مرتبط با دوران گذار و ارتباط با متخصصان این حوزه.
- دبیر رسانه و ارتباطات عمومی: ارتباط با رسانه‌ها و اطلاع‌رسانی درباره فعالیت‌ها و مواضع رسمی.
طبیعتاً این فهرست نهایی نیست و شاهزاده رضا پهلوی می‌تواند بر اساس نیازهای عملی، حوزه‌ها را تعیین کند.
یک پروتکل برای هر دبیر
تعیین افراد بدون تعیین قواعد کافی نیست. همزمان با معرفی هیئت باید پروتکل کوتاهی منتشر شود که مشخص کند هر دبیر در چه حوزه‌ای اختیار دارد، مسئول چه اموری است، چه زمانی می‌تواند موضع رسمی اعلام کند و مرز میان دیدگاه شخصی او و موضع رسمی کجاست. این کار مشکل دیگری را نیز حل می‌کند: امروز گاه مشخص نیست سخنان فردی که به شاهزاده رضا پهلوی نزدیک است، موضع شخصی اوست یا موضع رسمی. وجود شرح وظایف و پروتکل، این ابهام را کاهش می‌دهد.
هیئت دبیران، دولت آینده نیست
این نکته باید از همان روز نخست به‌صراحت اعلام شود: عضویت در هیئت دبیران پیش از گذار هیچ حق یا اولویتی برای عضویت در دولت موقت آینده ایجاد نمی‌کند. ممکن است برخی از دبیران به دلیل تجربه و شایستگی خود بعداً برای مسئولیتی در دولت موقت انتخاب شوند؛ اما عضویت در هیئت برای آنان حق مکتسبی ایجاد نخواهد کرد. دولت موقت باید بر اساس نیازهای زمان تشکیل شود و امکان استفاده از نیروهای داخل کشور، متخصصان مستقل و اعضا یا چهره‌های سایر جریان‌های اپوزیسیون برای آن باز باشد. این تمایز برای فراگیر شدن دوران گذار اهمیت اساسی دارد.
انحلال خودکار با تشکیل دولت موقت
موقت بودن این هیئت نباید فقط یک وعده باشد؛ باید در اساس تشکیل آن ثبت شود. به محض تعیین و اعلام دولت موقت، هیئت دبیران پیش از گذار خودبه‌خود منحل خواهد شد. هر دبیر موظف خواهد بود پرونده‌ها، ارتباطات، اطلاعات و امور در دست پیگیری خود را به مسئول متناظر در دولت موقت تحویل دهد. به این ترتیب هیچ ساختار موازی‌ای در کنار دولت موقت باقی نمی‌ماند. هیئت دبیران فقط یک پل سازمانی میان امروز و آغاز رسمی دوران گذار است.
تجربه‌ای قابل توجه از آفریقای جنوبی
اصل ایجاد یک ساختار تخصصی و موقت برای آماده‌سازی انتقال قدرت در تجربه کشورهای دیگر نیز سابقه دارد. یکی از نمونه‌های قابل توجه، آفریقای جنوبی در آستانه پایان آپارتاید است. در سال ۱۹۹۳ «شورای اجرایی انتقالی» (Transitional Executive Council) تشکیل شد تا در فاصله پیش از نخستین انتخابات دموکراتیک، به آماده‌سازی انتقال کمک کند. این شورا دارای زیرشوراهای تخصصی در حوزه‌هایی از جمله امور مالی، روابط خارجی، دفاع، نظم و امنیت و حکومت محلی بود. تفاوت مهم این تجربه با پیشنهاد حاضر آن است که شورای آفریقای جنوبی حاصل توافق چندجانبه نیروهای سیاسی و دارای جایگاه قانونی بود. بنابراین «هیئت دبیران پیش از گذار» را نباید معادل آن دانست. اما یک اصل سازمانی در آن تجربه برای ما آموزنده است: پیش از تشکیل دولت جدید نیز می‌توان امور مربوط به انتقال را میان مسئولان و حوزه‌های تخصصی تقسیم کرد و از همان ابتدا زمان پایان مأموریت ساختار موقت را مشخص ساخت. شورای اجرایی انتقالی آفریقای جنوبی نیز با آغاز به کار ساختار حکومتی جدید به مأموریت خود پایان داد.
تجربه مذاکرات میزگرد لهستان در سال ۱۹۸۹ نیز از زاویه دیگری قابل توجه است. انتقال سیاسی صرفاً محصول گفتگوی چند رهبر نبود؛ گروه‌ها و کمیسیون‌های تخصصی متعددی درباره مسائل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کار کردند. این تجربه نشان می‌دهد که عبور از یک نظام سیاسی به نظام دیگر علاوه بر رهبری سیاسی، نیازمند تقسیم کار و کار تخصصی سازمان‌یافته است.
کمک به رهبری، نه ایجاد قدرت موازی
شاید مهم‌ترین سوءتفاهم درباره این پیشنهاد همین جا باشد. «هیئت دبیران پیش از گذار» برای محدود کردن شاهزاده رضا پهلوی یا ایجاد مرکزی در برابر او پیشنهاد نمی‌شود. برعکس، فلسفه تشکیل آن این است که هیچ رهبر سیاسی نمی‌تواند به تنهایی همه مسئولیت‌های یک جنبش گسترده را پیگیری کند. تقسیم مسئولیت، ظرفیت رهبری را افزایش می‌دهد و جامعه از حالت ارتباط با یک فرد خارج و با یک ساختار قابل شناسایی روبه‌رو می‌شود.
از رهبری فردی به رهبری نهاد‌مند
هدف نهایی این پیشنهاد شاید در همین عبارت خلاصه شود. شاهزاده رضا پهلوی می‌تواند همچنان نقش رهبری سیاسی خود را ایفا کند، اما پیرامون آن رهبری، مسئولیت‌ها به افراد شناخته‌شده و دارای مأموریت مشخص واگذار شود. این افراد دولت نیستند و درباره شکل نظام آینده تصمیم نمی‌گیرند. آنان فقط امور امروز را تا زمان رسیدن به مرحله بعد پیگیری می‌کنند.
وقتی دولت موقت تشکیل شد، دولتی که می‌تواند از نیروهای داخل کشور، متخصصان مستقل و چهره‌هایی از سایر جریان‌های اپوزیسیون نیز بهره بگیرد، مأموریت هیئت پایان می‌یابد. در نتیجه نه دولت آینده را از امروز تعیین کرده‌ایم و نه امور امروز را بدون مسئول رها کرده‌ایم.
شاید بتوان فلسفه این پیشنهاد را در یک جمله خلاصه کرد: دولت موقت را در زمان مناسب و با مشارکت نیروهای متنوع تشکیل دهیم؛ اما مسئولیت‌های امروز را امروز تقسیم کنیم.
سؤالات متداول درباره هیئت دبیران پیش از گذار
آیا هیئت دبیران پیش از گذار همان دولت موقت است؟
خیر. هیئت دبیران یک ساختار موقت و تخصصی است که برای پیگیری امور جاری تا زمان تشکیل دولت موقت ایجاد می‌شود. اعضای آن وزیر نیستند و هیچ حق یا اولویتی برای عضویت در دولت آینده ندارند.
چه کسی اعضای هیئت دبیران را تعیین می‌کند؟
شاهزاده رضا پهلوی اعضای هیئت را تعیین و معرفی می‌کند. این هیئت نماینده همه اپوزیسیون یا نهادی برآمده از انتخابات عمومی نیست؛ بلکه ساختاری است برای کمک به رهبری در انجام مسئولیت‌های کنونی.
هیئت دبیران چه زمانی منحل می‌شود؟
به محض تعیین و اعلام دولت موقت، هیئت دبیران پیش از گذار خودبه‌خود منحل خواهد شد و هر دبیر موظف است پرونده‌ها و امور خود را به مسئول متناظر در دولت موقت تحویل دهد.