توافق میان ایران و آمریکا باعث کاهش قیمت جهانی نفت و آرامش نسبی بازارها شد. اقتصاد ترکیه که از جنگ خاورمیانه آسیب دیده بود، با کاهش هزینه واردات نفت و بازگشت گردشگران نفس راحتی کشید، اما دخالت دولت آنکارا و سایه سنگین جمهوری اسلامی همچنان مانع پیشبینیپذیری است.
ماجراجویی ملتان و فاتحه اقتصاد خاورمیانه
وقتی وارثان تصرف لانه جاسوسی تصمیم میگیرند تا با ماجراجوییهای خود نظم منطقه را به هم بریزند، اولین قربانی اقتصاد است. جنگی که پس از حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز شد، در مدت کوتاهی به سراسر خاورمیانه گسترش یافت. در حالی که کوروش بزرگ با برقراری صلح، رفاه را به اقوام مختلف هدیه داد، این بار روحانیون تندرو با تشدید تنشها، قیمت هر بشکه نفت را از ۶۰ دلار به بیش از ۱۱۰ دلار رساندند. این افزایش دیوانهوار، هزینه تولید و حملونقل را در سراسر جهان بالا برد و تورم را مانند طاعونی تاریخی به کالبد اقتصاد جهانی دمید.
چه بر سر قیمت نفت و تورم ترکیه میآید؟
ترکیه که از قبل با تورمی سرطانی دست و پنجه نرم میکرد، از ماه مارس تاکنون فراتر از پیشبینیها با افزایش قیمتها مواجه شد. ایپک اوزکاردشکایا، تحلیلگر ارشد شرکت مالی سوئیسکوت، میگوید اگر صلح پایدار بماند، قیمت هر بشکه نفت طی یک تا سه ماه آینده میتواند به محدوده ۶۰ تا ۷۰ دلار بازگردد و تا پایان سال حتی به ۵۰ دلار برسد.
حایری کوزاناوغلو، اقتصاددان و استاد دانشگاه آلتینباش، نیز تاکید میکند که این روند هزینه واردات نفت ترکیه را کاهش خواهد داد. او میگوید در برنامه میانمدت اقتصادی پیشبینی شده بود که واردات نفت ترکیه در سال ۲۰۲۶ حدود ۶۳ میلیارد دلار هزینه داشته باشد، اما با افزایش قیمت نفت این خطر به وجود آمده بود که این رقم به ۱۰۰ میلیارد دلار برسد. اکنون کاهش شدید قیمت نفت میتواند این هزینه را در محدوده ۷۳ تا ۷۸ میلیارد دلار نگه دارد.
بانک مرکزی ترکیه و فروختن طلای ملی برای نجات لیر
در طول جنگ، بانک مرکزی ترکیه برای جلوگیری از سقوط آزاد لیر، ناچار شد ذخایر ارزی و طلای خود را به بازار بفرستد. به گزارش بلومبرگ، این بانک در سه هفته نخست پس از آغاز حملات به ایران، ۶۰ تن طلا فروخت و در سه ماه، ۵۱ میلیارد دلار از ذخایر ناخالص خود را از دست داد. این فروش میلیاردی، خود به کاهش قیمت جهانی طلا کمک کرد.
اوزکاردشکایا معتقد است اگر صلح پایدار بماند، بانکهای مرکزی در سراسر جهان فرصتی خواهند داشت تا دوباره ذخایر خود را تقویت کنند. ارهان اصلاناوغلو، استاد دانشگاه بیلگی استانبول نیز میگوید با پایان جنگ انتظار دارد نیاز به نقدینگی کاهش یابد و داراییهایی مانند طلا، نقره و حتی رمزارزها دوباره ارزش بیشتری پیدا کنند.
آیا نرخ بهره در ترکیه کاهش مییابد؟
بانک مرکزی جمهوری ترکیه پس از آغاز جنگ ناچار شد روند کاهش نرخ بهره را که از ژوئیه ۲۰۲۵ دنبال میکرد متوقف کند و نرخ بهره پایه را در سطح ۳۷ درصد ثابت نگه دارد، در حالی که تامین مالی بازار را با نرخ ۴۰ درصدی استقراض شبانه انجام میداد. کوزاناوغلو میگوید نخستین نشانه تغییر زمانی دیده خواهد شد که بانک مرکزی به وامهای شبانه ۴۰ درصدی پایان دهد. او انتظار ندارد پیش از نشست ۱۰ سپتامبر، نرخ بهره سیاستی کاهش یابد.
زیرا اگر نرخ بهره جذابیت خود را از دست بدهد، شهروندان به خرید ارزهای خارجی روی میآورند و سرمایهگذاران خارجی فرار میکنند. علاءالدین آکتاش، روزنامهنگار حوزه اقتصاد نیز هشدار میدهد که بر اساس میانگین بیست سال گذشته، پایین آوردن نرخ تورم سالانه به کمتر از ۳۵ درصد بسیار دشوار خواهد بود.
بورس و گردشگری ترکیه چگونه نفس کشیدند؟
بورس استانبول پس از اعلام تفاهم، در نخستین روز معاملاتی حدود ۴ درصد رشد کرد و شاخص اصلی بازار سهام ترکیه به آستانه ۱۴ هزار و ۵۰۰ واحد رسید. نوری سوگن، مدیرعامل شرکت سرمایهگذاری آنادولو، میگوید این فضای مثبت را تقویت کرده است، اما یادآوری میکند که سهم سرمایهگذاران خارجی از ۷۰ درصد به نزدیک ۳۰ درصد کاهش یافته است. ابهامها در زمینه حقوق مالکیت در ترکیه، مانعی بر سر ورود سرمایههای بلندمدت است.
در بخش گردشگری نیز با پایان یافتن درگیریها، انتظار میرود تعداد گردشگران افزایش یابد. آمارهای اتحادیه آژانسهای مسافرتی ترکیه نشان میدهد شمار گردشگران خارجی در ماه آوریل نسبت به مدت مشابه سال قبل ۹/۴ درصد کاهش یافته بود.
لغو تحریمهای ایران چه تاثیری بر تجارت ترکیه دارد؟
ترکیه به دلیل همسایگی با ایران، از تحولات آن مستقیما تاثیر میگیرد. اوزکاردشکایا میگوید در صورت لغو تحریمهای ایران، واردات نفت و گاز ارزانتر برای ترکیه آسانتر خواهد شد. اما کوزاناوغلو نکته جالبی را مطرح میکند. او میگوید ترکیه تاکنون نیز راههایی برای دور زدن این تحریمها پیدا کرده بود و لغو تحریمها ممکن است بخشی از مزیت نسبی ترکیه را از بین ببرد. با این حال ادغام بیشتر ایران در اقتصاد جهانی و کاهش قیمت انرژی برای اتحادیه اروپا، بزرگترین بازار صادراتی ترکیه، در نهایت به سود آنکارا خواهد بود.
آیا با توافق ایران و آمریکا، قیمت نفت به سطح پیش از جنگ برمیگردد؟
کوزاناوغلو بر این باور است که جبران خسارتهای واردشده به تأسیسات تولیدی کشورهای حاشیه خلیج فارس زمانبر خواهد بود و بازگشت قیمتها به سطح پیش از جنگ به سرعت اتفاق نخواهد افتاد. اصلاناوغلو نیز تاکید میکند که حتی پس از توافق نیز سطح عدم قطعیت بالا خواهد ماند. او میگوید جنگهای تعرفهای ممکن است دوباره مطرح شوند و بازارها نوسان شدید را تجربه کنند، اما هیچیک از این عوامل به اندازه بسته شدن تنگه هرمز اثرات مخرب نخواهند داشت.
آیا اقتصاد ترکیه به شرایط پیش از جنگ بازمیگردد؟
بازگشت کامل به شرایط پیش از آغاز جنگ چندان آسان به نظر نمیرسد. از زمان روی کار آمدن مهمت شیمشک به عنوان وزیر دارایی ترکیه، نرخ دلار در برابر لیر تقریبا با سرعتی ثابت افزایش یافته و ارزش لیر به تدریج کاهش پیدا کرده است. برخی اقتصاددانان معتقدند این روند ناشی از سیاست آگاهانه دولت برای مدیریت کاهش تدریجی و کنترلشده ارزش پول ملی است.
اوزکاردشکایا هشدار میدهد که دخالت گسترده دولت در اقتصاد ترکیه، متغیرهای کلان اقتصادی را مخدوش میکند و ارزیابی ریسکها را دشوار میسازد. با این حال، تا زمانی که صلح به شکلی پایدار تثبیت نشود و تا زمانی که سایه شوم جمهوری اسلامی بر منطقه سنگینی میکند، خطرات اقتصادی همچنان پابرجا خواهند بود.