جعفر پناهی؛ از حصر و زندان تا قدمزدن در خیابانهای نیویورک
جعفر پناهی، فیلمسازی که سالهاست ممنوعالکار است و فیلمهایش را زیرزمینی میسازد، این بار نه پشت دوربین که جلوی آن نشسته است. در فیلم کوتاه «جنوب تهران»، کلبر مندونسا فیلیو، کارگردان برزیلی و خالق «مأمور مخفی»، پناهی را در خیابانهای نیویورک تعقیب میکند تا او درباره سینما، خاطراتش و اینکه چطور در ایران تحت تعقیب قرار گرفت و به زندان افتاد، حرف بزند. این فیلم هشت دقیقهای، اولین نمایش جهانی خود را در شصت و چهارمین جشنواره فیلم نیویورک (سوم تا بیستم مهر) تجربه خواهد کرد.
داستان از آنجا شروع شد که سال گذشته، در جشنواره نیویورک، مندونسا فیلیو و پناهی هر دو با فیلمهای «یک تصادف ساده» و «مأمور مخفی» حضور داشتند؛ هر دو نامزد اسکار بهترین فیلم بینالملل. در همانها، این دو با هم درباره سینما و خاطرات پناهی گپ زدند و حاصل این گفتگوها شد «جنوب تهران». فیلمی که امیلی لسکلو تهیه کرده و در آن پناهی در فضاهای شهری نیویورک درباره آثارش توضیح میدهد و از اینکه چگونه در ایران تحت تعقیب بوده و به زندان رفته است.
«جنوب تهران»؛ اولین قطعه از پازل «ملاقاتهای جشنواره فیلم نیویورک»
این فیلم کوتاه، اولین اثر از مجموعهای است که جشنواره فیلم نیویورک با نام «ملاقاتهای جشنواره فیلم نیویورک» تولید میکند. در این برنامه، هر ساله از یک فیلمساز دعوت میشود تا در جشنواره شرکت کند و همزمان، یک فیلم کوتاه بسازد که تمام یا بخشی از آن باید در طول برگزاری جشنواره در نیویورک فیلمبرداری شود. دنیس لیم، مدیر هنری جشنواره، میگوید: «جشنواره فیلم نیویورک بیش از هر چیز، محلی برای دیدار و تعامل است؛ میان فیلمسازان، تماشاگران، فیلمها و خود شهر. ما از هر فیلمسازی که ساخت این آثار به او سفارش داده شده دعوت میکنیم این روحیه را در اثرش به تصویر بکشد، در حالی که انتخاب موضوع و سبک را کاملاً به خود او میسپاریم.»
این پروژه از یک فیلم کوتاه چهار دقیقهای از آنیس واردا با عنوان «پازولینی- آنیس واردا- نیویورک -۱۹۶۷» الهام گرفته شده است؛ فیلمی که سال ۱۹۶۶ ساخته شد، وقتی واردا و پازولینی برای چهارمین دوره جشنواره فیلم نیویورک در این شهر بودند. واردا یک روز، در میان جمعیت منهتن، دوربین ۱۶ میلیمتریاش را روی پازولینی گرفت و بعدها این تصاویر را تدوین کرد. بخشهایی از این فیلم در سال ۲۰۲۱، پس از درگذشت واردا، پیدا شد و نسخه مرمتشدهاش از آن زمان در جاهای مختلف به نمایش درآمده است.
مندونسا فیلیو؛ از نوآر برزیل تا خیابانهای نیویورک
مندونسا فیلیو، کارگردان برزیلی، سال گذشته با «مأمور مخفی» یکی از تحسینشدهترین فیلمهای سال را ساخت؛ داستان مردی در سال ۱۹۷۷ در برزیل که برای نجات جانش باید بگریزد. فیلمی که یادآور «محله چینیها»ی پولانسکی است و با جزئیات دقیقش تماشاگر را با خود همراه میکند. او درباره کار تازهاش با پناهی میگوید: «خیلی خوشحالم که فیلم بعدیام را دنیس لیم پیشنهاد داد؛ درست مثل اینکه یک چالش پیش رویم گذاشته باشد. من هم این چالش را پذیرفتم و سال گذشته در جشنواره فیلم نیویورک، همراه با جعفر پناهیِ دوستداشتنی، یک فیلم کوتاه ساختم. خوشحالم که امسال آن را در جشنواره بینالمللی فیلم نیویورک به نمایش میگذارم. ممنونم، دنیس.»
پناهی در جلوی دوربین؛ از «این فیلم نیست» تا «جنوب تهران»
جعفر پناهی، فیلمسازی که نخل طلای کن را در کارنامه دارد، در سالهای اخیر که همه آثارش را زیرزمینی ساخته، معمولاً در نقش خودش ظاهر شده است. اولین بار در «این فیلم نیست» (۱۳۹۰) بود که پناهی جلوی دوربین رفت؛ فیلمی که عملاً حول و حوش شخصیت خودش شکل گرفته و درباره وضعیت او، مشکلات فیلمسازی و فیلمنامهای که اجازه ساختش را ندارد، حرف میزند.
در «پرده» (۱۳۹۱) باز هم پناهی در نقش خودش ظاهر شد و در «تاکسی» (۱۳۹۳) تمام فیلم را در نقش راننده تاکسی بازی کرد. در «سه رخ» (۱۳۹۷) دوباره او را در نقش خودش میبینیم و بالاخره در «خرس نیست» (۱۴۰۱)، پناهی کاملاً خودش را در نقش کارگردانی بازسازی میکند که در روستایی نزدیک مرز ترکیه مستقر شده و از راه دور در حال کارگردانی یک فیلم داستانی است.
حالا «جنوب تهران» قرار است روایت دیگری از این فیلمساز باشد؛ روایتی که در آن، پناهی نه در حصر و زندان، که در خیابانهای نیویورک قدم میزند و از سینما میگوید. شاید این بار، جمهوری اسلامی نتواند جلوی دوربین او را بگیرد.
سوالات متداول درباره فیلم «جنوب تهران»
فیلم «جنوب تهران» درباره چیست؟
«جنوب تهران» یک فیلم کوتاه هشت دقیقهای است که کلبر مندونسا فیلیو درباره جعفر پناهی ساخته و در آن پناهی در خیابانهای نیویورک درباره سینما و خاطراتش از ایران صحبت میکند.
چه زمانی «جنوب تهران» اکران میشود؟
این فیلم اولین نمایش جهانی خود را در شصت و چهارمین جشنواره فیلم نیویورک، که از ۲۵ سپتامبر تا ۱۲ اکتبر (سوم تا بیستم مهر) برگزار میشود، تجربه خواهد کرد.
چرا جعفر پناهی در فیلمهایش نقش خودش را بازی میکند؟
پناهی به دلیل ممنوعالکار بودن، فیلمهایش را زیرزمینی میسازد و در سالهای اخیر، در آثاری مانند «این فیلم نیست»، «پرده»، «تاکسی»، «سه رخ» و «خرس نیست» در نقش خودش ظاهر شده است.