باز هم خبری از جنس همان‌هایی که باید دلمان را به درد بیاورد، اما این بار از شهرستان ماکو. خبرگزاری هرانا پنجشنبه ۹ مهر گزارش داد که دست‌کم ۲۰۰ دانش‌آموز را در قالب اردوی موسوم به «راهیان نور» به مناطق عملیاتی جنگ ایران و عراق در شمال‌غرب کشور فرستاده‌اند. اردویی که یک روزه است، اما پیامش سال‌ها در ذهن این کودکان حک می‌شود: «بیایید با مرگ آشتی کنید، آن هم به نام وطن.»
به نقل از صداوسیمای جمهوری اسلامی، این کاروان ۲۰۰ نفره راهی مناطق عملیاتی شده است. هرانا این اقدام را مغایر با تعهدات جمهوری اسلامی در زمینه حقوق کودکان دانسته است. اما مگر این حکومت به تعهداتش پایبند بوده که حالا انتظارش را داشته باشیم؟
حکومت ایران در سال ۱۳۷۳ کنوانسیون حقوق کودک را تصویب کرد و در سال ۱۳۸۹ نیز «پروتکل اختیاری کنوانسیون حقوق کودک درباره مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه» را امضا کرد، اما تا امروز آن را تصویب نکرده است. پروتکلی که محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌تری برای مشارکت افراد زیر ۱۸ سال در مخاصمات تعیین می‌کند. امضا کردن، اما تصویب نکردن؛ این رسم همیشگی این حکومت است: «قول بده، اما عمل نکن.»
اردوی راهیان نور؛ فقط نوک کوه یخ است؟
اعزام دانش‌آموزان به اردوهای راهیان نور به تنهایی به معنای به کارگیری آن‌ها به عنوان «کودک‌سرباز» نیست، اما این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که ماه‌های اخیر شواهد دیگری از آموزش و جذب نظامی کودکان و نوجوانان توسط نهادهای وابسته به جمهوری اسلامی منتشر شده است. انگار این حکومت تصمیم گرفته نسل بعدی را از کودکی برای جنگ آماده کند، نه برای زندگی.
صدای آمریکا چهارم مرداد گزارش داد که در یک برنامه تبلیغاتی حکومتی در میدان آزادی تهران، کودکان و نوجوانان اسلحه جنگی در دست گرفته بودند و نیروهای نظامی نحوه تیراندازی و استفاده از سلاح را به آن‌ها آموزش می‌دادند. تصاویر منتشرشده از این برنامه، نگرانی‌هایی درباره عادی‌سازی استفاده از سلاح و فرهنگ نظامی‌گری در میان افراد زیر سن قانونی برانگیخت. عادی‌سازی خشونت؛ این دقیقاً همان چیزی است که این حکومت به آن نیاز دارد تا نسل بعدی را مطیع خود کند.
سپاه پاسداران؛ از ۱۲ سالگی به بعد
پیش از آن، دیده‌بان حقوق بشر گزارش داده بود که سپاه پاسداران در سال جاری پویشی با عنوان «رزمندگان مدافع وطن» راه‌اندازی کرده و حداقل سن ورود به آن را ۱۲ سال تعیین کرده است. رحیم ندالی، از مسئولان سپاه، گفته بود نوجوانان برای حضور در ایست‌های بسیج و همچنین گشت‌های اطلاعاتی و عملیاتی ابراز تمایل کرده‌اند و به همین دلیل حداقل سن این برنامه ۱۲ سال تعیین شده است. تمایل؟ یا شستشوی مغزی؟
بر اساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر، فعالیت‌های پیش‌بینی‌شده در این طرح تنها به امور پشتیبانی مانند توزیع اقلام، کمک‌های پزشکی، یا رسیدگی به خانه‌های آسیب‌دیده محدود نیست؛ بلکه شامل حضور در ایست‌های بازرسی، گشت‌های عملیاتی و اطلاعاتی، و کاروان‌های خودرویی نیز می‌شود. یعنی کودکان ۱۲ ساله باید در گشت‌های اطلاعاتی شرکت کنند؟ این دیگر چه انحرافی است؟
نظامی‌سازی کودکان؛ روندی که گسترده‌تر می‌شود
مجموع این موارد نشان می‌دهد موضوع نظامی‌سازی کودکان در ایران محدود به اردوهای راهیان نور نیست. در یک سوی این روند، دانش‌آموزان با برنامه‌های سازمان‌یافته به مناطق جنگی سابق برده می‌شوند؛ و در سوی دیگر، شواهد مستندی از آموزش استفاده از سلاح به کودکان و تعیین سن ۱۲ سال برای ورود به برنامه‌ای وابسته به سپاه وجود دارد. این روند، نشانه‌ای از یک بحران عمیق‌تر است: حکومتی که از کمبود نیروی انسانی می‌ترسد و به جای اصلاح ساختار، کودکان را به خط مقدم می‌فرستد.
با این حال، شواهد موجود به تنهایی اثبات نمی‌کند که افزایش این اقدامات ناشی از کمبود نیروی انسانی جمهوری اسلامی است. آنچه مستند است، گسترش دامنه مشارکت مورد انتظار از نوجوانان از فعالیت‌های تبلیغاتی و ایدئولوژیک تا برخی وظایف امنیتی و عملیاتی است. از شعار دادن تا تفنگ به دست گرفتن؛ این مسیری است که این حکومت برای کودکان ترسیم کرده است.
حقوق کودکان؛ قربانی در برابر چشم جهانیان
دیده‌بان حقوق بشر گفته است جذب و استفاده نظامی از کودکان نقض جدی حقوق آن‌هاست، و به‌کارگیری کودکان زیر ۱۵ سال در مخاصمات مسلحانه می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود. این سازمان همچنین یادآوری کرده است که سپاه و بسیج پیش‌تر نیز از کودکان استفاده کرده‌اند؛ از جمله جذب کودکان مهاجر افغان برای جنگ در سوریه که در مواردی پسران ۱۴ ساله نیز در میان کشته‌شدگان گزارش شده‌اند. این کودکان، نه برای دفاع از وطن، بلکه برای دفاع از یک ایدئولوژی به خاک و خون کشیده می‌شوند.
ایالات متحده سال‌هاست جمهوری اسلامی را به جذب و استفاده از کودک‌سربازان متهم می‌کند. وزارت خارجه آمریکا در گزارش سال ۲۰۲۴ خود درباره قاچاق انسان اعلام کرد سپاه پاسداران و بسیج، کودکان زیر ۱۵ سال را در شماری از شهرها و استان‌های ایران به عنوان نیروهای امنیتی و ضدشورش جذب کرده و به کار گرفته‌اند. این گزارش همچنین اعلام کرد کودکان در ایران برای فعالیت در نیروهای امنیتی و سرکوب اعتراضات جذب شده یا تحت فشار قرار گرفته‌اند. سرکوب اعتراضات با دستان کودکان؟ این حکومت دیگر از چه جنایتی ابا دارد؟
وزارت خارجه آمریکا در گزارش‌های پیشین خود هم گفته بود سپاه و بسیج علاوه بر کودکان ایرانی، کودکان مهاجر و پناهجوی افغان را برای حضور در نیروهای تحت فرمان سپاه در سوریه جذب کرده‌اند. آمریکا در چارچوب «قانون جلوگیری از کودک‌سربازی» ایران را در میان کشورهایی قرار داده که نیروهای دولتی، امنیتی یا گروه‌های مورد حمایت دولت آن‌ها کودک‌سرباز جذب کرده یا به کار گرفته‌اند. این بار، جهان شاهد است و این حکومت همچنان بی‌اعتنا به همه چیز، به راه خود ادامه می‌دهد.
دیده‌بان حقوق بشر در واکنش به برنامه تازه سپاه برای جذب افراد از ۱۲ سالگی گفته است مقام‌های جمهوری اسلامی باید این برنامه را لغو و جذب افراد زیر ۱۸ سال توسط نیروهای نظامی و شبه‌نظامی را ممنوع کنند. اما آیا این حکومت به حرف سازمان‌های بین‌المللی گوش می‌دهد؟ تاریخ نشان داده که نه. با این حال، ما باید فریاد بزنیم، تا شاید روزی این فریادها به گوش کسانی برسد که هنوز وجدان بیداری دارند.
سوالات متداول درباره نظامی‌سازی کودکان در ایران
آیا اردوهای راهیان نور به معنای استفاده از کودکان به عنوان سرباز است؟
خیر، اعزام دانش‌آموزان به اردوهای راهیان نور به تنهایی به معنای به کارگیری آن‌ها به عنوان کودک‌سرباز نیست، اما این اقدام در چارچوب روند گسترده‌تری از نظامی‌سازی کودکان در ایران صورت می‌گیرد که شامل آموزش استفاده از سلاح و جذب کودکان در برنامه‌های سپاه می‌شود.
سپاه پاسداران چه برنامه‌ای برای جذب کودکان دارد؟
سپاه پاسداران پویشی با عنوان «رزمندگان مدافع وطن» راه‌اندازی کرده که حداقل سن ورود به آن ۱۲ سال است و فعالیت‌های آن شامل حضور در ایست‌های بازرسی، گشت‌های عملیاتی و اطلاعاتی، و کاروان‌های خودرویی می‌شود.
واکنش سازمان‌های بین‌المللی به این اقدامات چیست؟
دیده‌بان حقوق بشر و وزارت خارجه آمریکا بارها جمهوری اسلامی را به جذب و استفاده از کودک‌سربازان متهم کرده‌اند و خواستار لغو این برنامه‌ها و ممنوعیت جذب افراد زیر ۱۸ سال شده‌اند.