جمعه گذشته، زنی جوان در سیبری پس از تماس احتمالی با عامل طاعون، بر اثر ذات‌الریه‌ای با منشأ «نامشخص» جان باخت. رسانه‌های روسیه از قرنطینه نزدیک به ۲۰۰ نفر خبر می‌دهند و مقام‌ها تلاش می‌کنند آتش نگرانی را خاموش کنند. اما در فضای مجازی، گمانه‌زنی‌ها مثل آتش زیر خاکستر می‌سوزد. آیا این بار قرار است «مرگ سیاه» قرن چهاردهم را دوباره تجربه کنیم؟ کارشناسان می‌گویند بعید است، اما ماجرا خالی از تأمل نیست.
ماجرای داریا شیپیلووا چه بود؟
داریا شیپیلووا، ۲۸ ساله، در مؤسسه مبارزه با طاعون در منطقه ایرکوتسک سیبری کار می‌کرد. گزارش‌های تأییدنشده حاکی از آن است که او یا پس از شکستن یک لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون دچار علائمی شبیه ذات‌الریه شد، یا پس از یک سفر میدانی به منطقه بوریاتیا در مرز مغولستان بیمار شد؛ منطقه‌ای که طاعون در میان حیوانات وحشی آن بومی است. هنوز علت مرگ او رسماً تأیید نشده و آزمایش‌های آزمایشگاهی در جریان است.
طاعون چگونه منتقل می‌شود و چرا این بار فرق می‌کند؟
عامل طاعون باکتری «یرسینیا پستیس» است که سه شکل بالینی دارد: خیارکی، ریوی و سپتیسمیک. طاعون خیارکی رایج‌ترین نوع است و از طریق گزش کک آلوده منتقل می‌شود. اما نوع ریوی، برخلاف سایر انواع، می‌تواند از طریق قطرات تنفسی هنگام سرفه یا عطسه از انسان به انسان منتقل شود و اگر درمان نشود، تقریباً همیشه مرگبار است. فاصله زمانی بین قرار گرفتن در معرض عامل بیماری تا شروع علائم می‌تواند تنها ۲۴ ساعت باشد.
«مرگ سیاه» در قرن چهاردهم میلادی بیش از ۲۵ میلیون نفر را در اروپا کشت و بین یک سوم تا دو سوم جمعیت این قاره را از میان برد. اما امروز شرایط کاملاً فرق کرده است. اول اینکه آنتی‌بیوتیک‌های ساده و در دسترس می‌توانند طاعون را درمان کنند. پیرو اولیارو، استاد بیماری‌های عفونی در دانشگاه آکسفورد، می‌گوید: «ما دو روش درمانی داریم که برای طاعون خیارکی بسیار خوب عمل می‌کنند.»
دوم اینکه برخلاف ویروس کووید-۱۹، طاعون ریوی تنها پس از شروع علائم قابل انتقال است و علائم آن شدید و آشکار هستند. زانیا استاماتاکی، دانشیار ایمنی‌شناسی ویروسی در دانشگاه بیرمنگام، می‌گوید: «این از آن بیماری‌هایی نیست که از چشم ما پنهان بماند، به‌طوری که ببینیم افراد سوار هواپیما می‌شوند و همه‌جا عفونت‌های تازه ظاهر می‌شود.»
آیا آزمایشگاه‌ها جای امنی هستند؟
انتقال عفونت در محیط آزمایشگاه اتفاقی بسیار نادر است. استاماتاکی توضیح می‌دهد که پژوهشگران تجهیزات کامل حفاظت فردی می‌پوشند و نمونه‌ها فقط در کابینت‌های ایمنی زیستی با فشار هوای منفی دستکاری می‌شوند. او می‌گوید: «اگر یک لوله بشکند، داخل کابینت می‌شکند و کاربر محافظت می‌شود.»
سازمان جهانی بهداشت چه می‌گوید؟
کریستیان لیندمایر، سخنگوی سازمان جهانی بهداشت، روز سه‌شنبه ارزیابی اولیه این سازمان را اعلام کرد: خطر برای ایرکوتسک «متوسط تا پایین»، برای کل روسیه «پایین» و برای منطقه اروپایی «بسیار پایین» است. همه افرادی که با بیمار در تماس بوده‌اند شناسایی و تحت نظر هستند و هیچ‌کدام علائمی ندارند.
پس چرا طاعون هنوز یک تهدید است؟
طاعون فقط یک بیماری تاریخی نیست. این بیماری در جمعیت جوندگان در آفریقا، آسیا، آمریکای جنوبی و حتی آمریکا بومی است. در سال ۲۰۱۷، شیوع طاعون در ماداگاسکار به ۲۴۱۷ مورد ابتلا و ۲۰۹ مورد مرگ منجر شد. اولیارو می‌گوید این واقعیت که آن شیوع پایان یافت، نشان می‌دهد شیوع‌های طاعون معمولاً محدود می‌مانند و به همه‌گیری جهانی نمی‌رسند.
اما این به آن معنا نیست که باید این بیماری را فراموش کنیم. اولیارو تأکید می‌کند: «شاید در مقیاس جهانی افراد زیادی را تحت تأثیر قرار ندهد، اما همچنان باعث رنج می‌شود. این بیماری مهمی است و نباید فراموش کنیم که طاعون هنوز وجود دارد.»
سؤالات رایج درباره طاعون ریوی
آیا طاعون ریوی می‌تواند به یک همه‌گیری جهانی تبدیل شود؟
به گفته کارشناسان، بسیار بعید است. طاعون ریوی فقط پس از شروع علائم قابل انتقال است و علائم آن شدید و آشکار هستند، بنابراین موارد جدید به سرعت شناسایی و قرنطینه می‌شوند. آنتی‌بیوتیک‌های موجود نیز در درمان آن بسیار مؤثر هستند.
چه کسانی در معرض خطر هستند؟
افرادی که با بیمار مبتلا به طاعون ریوی در تماس نزدیک بوده‌اند، در معرض خطر هستند. سازمان جهانی بهداشت همه تماس‌های این بیمار را شناسایی و تحت نظر قرار داده است.
آیا طاعون در ایران وجود دارد؟
طاعون در جمعیت جوندگان در برخی مناطق آسیا و آفریقا بومی است. در ایران نیز مواردی از طاعون خیارکی در گذشته گزارش شده است، اما شیوع‌های اخیر بسیار محدود بوده‌اند.
Photo: BBC