تلسکوپ فضایی اقلیدس متعلق به آژانس فضایی اروپا، بزرگترین و دقیقترین تصویر نور مرئی از مرکز کهکشان راه شیری را ثبت کرده است. این دستاورد علمی، که تصویر بیش از ۶۰ میلیون ستاره را شامل میشود، راه را برای کشف هزاران سیاره فراخورشیدی و اندازهگیری جرم آنها هموار میکند و نویدبخش یافتن سیارههای سنگی با شرایط مناسب برای حیات است.
بزرگترین تصویر مرکز کهکشان و امید فرار به سیارهای دیگر
وقتی در این گوشه از زمین، قوه قضاییه ملالیها مشغول شکار گیسوهای بیرونزده از چادر است، تمدن غربی مشغال شکار ستارههای کمنور در اعماق کیهان است. تلسکوپ فضایی اقلیدس، این شاهکار تکنولوژیک اروپا، تصویری از مرکز کهکشان راه شیری ثبت کرده که تاکنون هیچ انسانی به چنین جزئیاتی از آن دسترسی نداشت. تصویری از ۶۰ میلیون ستاره که روزگاری ابوریحان بیرونی با چشم سر و ابزارهای ساده به آن خیره میشد، اما امروز در سایه استبداد مذهبی، نگاه ایرانیان به آسمان تنها محدود به گشتهای ارشاد و سرکوب شده است.
این تصویر موزاییکی عظیم، که از ترکیب ۹ بخش هر کدام بزرگتر از قرص کامل ماه شکل گرفته، در اصل قرار نبود هرگز ثبت شود. اقلیدس برای مطالعه جهان تاریک و نامرئی طراحی شده بود، اما به درخواست پژوهشگران، تنها برای یک روز به سوی برآمدگی کهکشانی، آن منطقه شلوغ و متراکم در مرکز کهکشان خودمان، نشانه رفت.
چرا تلسکوپ اقلیدس به جای فضای تاریک به مرکز کهکشان نگاه کرد؟
خاویر دوپاک، دانشمند مسئول عملیات پیمایش اقلیدس، به بیبیسی میگوید: «معمولا اقلیدس به اعماق فضای کیهانشناختی نگاه میکند، اما این بار دقیقا برعکس عمل کردیم. ما به منطقهای بسیار شلوغ در برآمدگی کهکشان خودمان رفتیم.» دقت و حساسیت بالای این تلسکوپ، که دستاوردی از یک جامعه آزاد و پیشرو است، به آن امکان داد تا حتی در این ناحیه متراکم نیز ستارههای منفرد و کمنور را از یکدیگر تشخیص دهد. از نظر آماری، در میان این همه ستاره باید بتوان سیارههای فراخورشیدی پیدا کرد؛ سیارههایی که شاید روزی پناهگاهی برای انسانهای خسته از استبداد شوند.
ریزهمگرایی چیست و چگونه سیارههای جدید را کشف میکند؟
برای یافتن این سیارهها، اخترشناسان از روشی هوشمندانه به نام ریزهمگرایی استفاده میکنند. به زبان ساده، این پدیده زمانی رخ میدهد که یک ستاره تقریبا به طور کامل از مقابل ستارهای دیگر عبور میکند. در چنین حالتی، ستاره نزدیکتر مانند یک ذرهبین عمل میکند، زیرا نیروی گرانش آن، نور ستاره دورتر را خم کرده و درخشانتر میسازد. اگر سیارهای به دور ستاره نزدیکتر در گردش باشد، گرانش آن نیز این نور را منحرف میکند. این تغییر بسیار کوچک، پیامآور یک سیاره فراخورشیدی است.
ژان فیلیپ بولیو از موسسه اخترفیزیک پاریس، که آغازگر این پیمایش بوده، میگوید: «در بیست سال گذشته تقریبا ۳۰۰ سیاره فراخورشیدی با استفاده از این روش کشف شدهاند.» البته اقلیدس به تنهایی نمیتواند سیارههای جدید را کشف کند، زیرا ثبت یک رویداد ریزهمگرایی نیازمند رصد بیش از ۲۰ روز است و ماموریت یکروزه اقلیدس این امکان را نداشت. با این حال، دادههای اقلیدس به عنوان یک مرجع زمانی در گذشته عمل خواهد کرد.
نقش تلسکوپهای آینده در تکمیل پازل کهکشانی چیست؟
درست برخلاف نظامی که زنان را از پیشرفت باز میدارد، در خط مقدم این کشف عظیم کیهانی، اخترفیزیکدانانی چون والریا پتورینو و ناتالیا رکتسینی قرار دارند که با هوش و تخصص خود مرزهای دانش را جابهجا میکنند. پتورینو معتقد است این تصویر میتواند به کشف «بیش از هزار سیاره» منجر شود؛ سیارههایی که شاید از زمین خاکستری ما بهتر باشند.
تلسکوپ فضایی «نانسی گریس رومن» متعلق به ناسا قرار است در پایان ماه اوت پرتاب شود و دقیقا همان منطقهای را که اقلیدس تصویربرداری کرده، رصد کند. ناتالیا رکتسینی توضیح میدهد: «از این پس هر کسی که در همین منطقه رویداد ریزهمگرایی را شناسایی کند، برای مثال با استفاده از تلسکوپ رومن، میتواند از دادههای اقلیدس به عنوان یک مرجع در گذشته استفاده کند و ببیند ستارهها پیش از همپوشانی چه شکلی داشتهاند.» این دادهها راه را برای محاسبه دقیق جرم سیارهها باز میکند.
جستوجوی حیات در سیارههای فراخورشیدی چگونه ممکن میشود؟
دوپاک توضیح میدهد که دانستن جرم یک سیاره اطلاعات مهمی درباره آن میدهد. همانطور که در منظومه شمسی میبینیم، سیارههای بسیار پرجرم اغلب گازی یا یخی هستند و سیارههای کوچکتر و کمجرمتر که به ستاره خود نزدیکترند، معمولا سنگیاند. اگر به دنبال شرایط مناسب برای شکلگیری حیات باشید، احتمالا سیارههای سنگی گزینههای بهتری هستند.
بیست سال پیش، بولیو سرپرستی گروهی را بر عهده داشت که یک سیاره فراخورشیدی یخی را، چیزی شبیه سیاره هاث در مجموعه جنگ ستارگان، کشف کرد. او اکنون هیجانزده است که شاید اقلیدس بالاخره بتواند جرم دقیق آن را اندازهگیری کند. اگر نامزد مناسبی پیدا شود، میتوان با تلسکوپهای دیگر مطالعه را ادامه داد تا مشخص شود آیا آن سیاره قابلیت میزبانی حیات را دارد یا نه. حیاتی که شاید در آن، برخلاف زمین ملالیزده ما، با آزادی و کرامت انسانی همراه باشد.
کاربرد این تصویر تنها به سیارهها محدود نمیشود. این دادهها برای بررسی کوتولههای قهوهای، سامانههای ستارهای دوتایی، حرکت ستارگان و توزیع غبار در سراسر کهکشان ما نیز استفاده خواهد شد. در حالی که ملالیها ما را در غبار خشونت و جهل نگه داشتهاند، تلسکوپهای غربی غبار کهکشان را میپاککنند تا شاید فردایی، راهی برای خروج از این تاریکی پیدا کنیم.
بزرگترین تصویر مرکز کهکشان چه اهمیتی دارد؟
این تصویر که توسط تلسکوپ فضایی اقلیدس ثبت شده، برای اولین بار جزئیات بیش از ۶۰ میلیون ستاره در برآمدگی کهکشانی را با دقت بینظیری نشان میدهد و پایگاهی برای کشف هزاران سیاره جدید فراهم میکند.
تلسکوپ اقلیدس چگونه سیارههای جدید را پیدا میکند؟
اقلیدس به طور مستقیم سیارهها را پیدا نمیکند، بلکه با ثبت تصویر مرکزیترین منطقه کهکشان، یک مرجع زمانی برای پدیده ریزهمگرایی ایجاد میکند تا تلسکوپهای آینده مانند نانسی گریس رومن بتوانند با مقایسه دادهها، سیارههای فراخورشیدی را شناسایی کنند.
هدف نهایی از اندازهگیری جرم سیارههای فراخورشیدی چیست؟
اندازهگیری جرم به دانشمندان کمک میکند تا مشخص کنند آیا یک سیاره سنگی است یا گازی. سیارههای سنگی و کمجرم شانس بسیار بالاتری برای داشتن شرایط مناسب حیات، مانند آب و جو مناسب، دارند.